Kısa Cevap

Başarılı olmak istemek doğaldır. Ancak bazı insanlar için başarı yalnızca bir hedef değil, sevilmenin, kabul görmenin ve değerli hissetmenin koşulu hâline gelebilir. Bu durumun tek bir nedeni yoktur. Çocukluk deneyimleri, bakım verenlerle kurulan ilişkiler, kişilik özellikleri ve yaşam deneyimleri birlikte etkili olabilir. Psikodinamik yaklaşıma göre, erken dönem yaşantılar kişinin öz değerini nasıl oluşturduğunu anlamada önemli ipuçları sunabilir.

Hiç kendinize bu soruları sordunuz mu?

Başarılı olsanız bile neden kendinizi yeterli hissetmiyorsunuz?

Bir hedefe ulaştığınızda mutlu olmak yerine hemen yeni bir hedef mi belirliyorsunuz?

Dinlenirken bile "Boş duruyorum." diye suçluluk hissediyor musunuz?

Bir hata yaptığınızda yalnızca üzülmüyor, kendinizi değersiz de mi hissediyorsunuz?

Başkalarının takdirini kaybetmek sizi düşündüğünüzden daha fazla mı etkiliyor?

Peki ya bütün bunların ortak noktası ne olabilir?

Bazı insanlar için başarı, yalnızca iyi bir iş çıkarmak ya da kendini geliştirmek anlamına gelmez. Başarı, aynı zamanda sevilmenin, kabul edilmenin ve değerli hissetmenin yolu hâline gelebilir.

Elbette bu herkes için geçerli değildir. Ancak bazı bireylerde başarıya yüklenen anlamın kökeni, bugünkü yaşamdan çok daha eski dönemlere uzanabilir.

Başarı İstemek ile Başarıya Mecbur Hissetmek Aynı Şey Değildir

Hedef koymak…

Çalışmak…

Üretmek…

Kendini geliştirmek…

Bunların hepsi yaşamın doğal ve sağlıklı parçaları olabilir.

Ancak kişi kendisine sürekli şu mesajı veriyorsa:

"Daha fazlasını yapmalıyım."

"Yeterince başarılı değilim."

"Durursam geride kalırım."

"Başarısız olursam kimse beni önemsemez."

başarı artık gelişimin değil, kaygının kaynağı hâline gelebilir.

Bu noktada kişi, yaptığı işten keyif almak yerine sürekli bir şeyi ispat etmeye çalışıyor olabilir.

Çocuklukta Sevgi Nasıl Deneyimlendi?

Her ebeveyn çocuğunu sevdiğini düşünür.

Ancak çocuk için önemli olan yalnızca sevginin varlığı değil, bu sevginin nasıl deneyimlendiğidir.

Çocuk yalnızca başarılı olduğunda mı takdir ediliyordu?

Yoksa çaba gösterdiğinde de destek görüyor muydu?

Hata yaptığında yanında duran biri var mıydı?

Yoksa eleştiriler, övgülerden daha mı fazlaydı?

Bazı çocuklar zamanla şu mesajı alabilir:

"Başarılı olduğumda fark ediliyorum."

"Beklentileri karşılarsam değerliyim."

"İyi performans gösterirsem seviliyorum."

Bu mesajlar çoğu zaman açıkça söylenmez.

Ancak tekrar eden deneyimler, çocuğun bunları kendi içinde anlamlandırmasına neden olabilir.

Heinz Kohut: Değer Görmek Sadece Başarıyla mı Mümkün?

Heinz Kohut'un Kendilik Psikolojisi yaklaşımına göre çocukların temel ihtiyaçlarından biri, yalnızca yaptıklarıyla değil, varlıklarıyla da görülmek ve anlaşılmaktır.

Çocuk üzüldüğünde…

Heyecanlandığında…

Başarısız olduğunda…

Yanlış yaptığında…

Buna rağmen kabul edildiğini hissedebiliyorsa, öz değeri daha sağlam temeller üzerinde gelişebilir.

Ancak ilgi ve takdir çoğunlukla başarıya bağlı olduğunda, çocuk zamanla şu sonuca varabilir:

"Demek ki beni değerli yapan şey ben değilim; yaptıklarım."

Yetişkinlikte ise kişi sürekli daha fazlasını başarmaya çalışabilir.

Çünkü durduğu anda değerini kaybedeceğinden korkabilir.

Winnicott: Gerçek Benlik mi, Beklentilere Uyum Sağlayan Benlik mi?

Donald Winnicott, çocukların sağlıklı gelişebilmesi için oldukları gibi kabul görmeye ihtiyaç duyduklarını vurgular.

Çocuk yalnızca belirli davranışları sergilediğinde takdir görüyor, diğer yönleri ise sürekli eleştiriliyorsa zamanla kendi ihtiyaçlarını geri plana atabilir.

Bunun yerine çevresinin beklentilerine uygun davranmayı öğrenebilir.

Winnicott bu durumu açıklarken "gerçek benlik" ve "sahte benlik" kavramlarından söz eder.

Sahte benlik geliştiren kişi, dışarıdan oldukça başarılı görünebilir.

Ancak iç dünyasında şu soruyla baş başa kalabilir:

"Ben gerçekten bunu istediğim için mi çalışıyorum, yoksa kabul görmek için mi?"

İşte bu soru, kişinin başarıyla kurduğu ilişkiyi anlamak açısından önemli olabilir.

Alfred Adler: Başarı Bazen Bir Telafi Çabası Olabilir

Alfred Adler'e göre insanlar zaman zaman yetersizlik duygusu yaşayabilir ve bu duygu gelişim için motive edici de olabilir.

Ancak bazı bireylerde bu duygu çok yoğun yaşandığında, kişi sürekli kendisini kanıtlamaya çalışabilir.

Daha iyi olmak…

Daha çok çalışmak…

Daha fazla üretmek…

Bu çabalar sağlıklı hedeflerden çok, yetersizlik hissini telafi etme girişimine dönüşebilir.

Bu nedenle kişi büyük başarılar elde etse bile içindeki eksiklik hissi tamamen kaybolmayabilir.

Çünkü sorun başarı eksikliği değil, başarıya yüklenen anlam olabilir.

Başarı Neden Hiçbir Zaman Yeterli Gelmez?

Bazı insanlar uzun zamandır ulaşmak istedikleri hedefe ulaştıklarında bekledikleri mutluluğu yaşayamazlar.

Terfi alırlar.

Diplomalarını alırlar.

Yeni bir işe başlarlar.

Bir projeyi tamamlarlar.

Fakat kısa süre sonra zihin yeni bir hedef bulur.

"Şimdi sırada ne var?"

Çünkü kişi başarıyı kutlamak yerine, değerini koruyabilmek için sürekli üretmesi gerektiğine inanıyor olabilir.

Böyle bir döngüde dinlenmek bile huzur vermeyebilir.

Tam tersine, suçluluk duygusuna neden olabilir.

Bowlby: Koşulsuz Kabul Duygusu Neden Bu Kadar Önemlidir?

John Bowlby'nin Bağlanma Kuramı'na göre çocuklar yalnızca beslenmeye ve korunmaya değil, duygusal olarak güven içinde hissetmeye de ihtiyaç duyarlar.

Çocuk başarısız olduğunda da yanında duran…

Hata yaptığında onu tamamen reddetmeyen…

Yalnızca sonuçla değil, çabasıyla da ilgilenen bir ilişki deneyimlediğinde, zamanla şu mesajı içselleştirebilir:

"Başarısız olsam da değerliyim."

Ancak bazı çocuklar için durum farklı olabilir.

Başarı övülüyor…

Hatalar daha çok konuşuluyor…

Takdir, performansa bağlı hissediliyor…

Bu durumda çocuk, sevginin ve kabulün koşullu olduğuna inanabilir.

Elbette bu durum her aile için geçerli değildir. Çoğu ebeveyn çocuklarının iyiliğini ister ve bunu destekleyici bir niyetle yapar. Ancak bazen iyi niyetle verilen mesajlar, çocuk tarafından farklı anlamlandırılabilir.

Karen Horney: "Daha İyi Olmalıyım" Düşüncesi

Karen Horney, çocuklukta yoğun beklenti ve eleştiriyle karşılaşan bazı bireylerin, ulaşılması güç bir "ideal benlik" oluşturmaya çalışabileceklerini ifade eder.

Bu durumda kişi kendisini olduğu gibi kabul etmek yerine, olması gerektiğine inandığı kişi olmaya çalışır.

Daha başarılı…

Daha üretken…

Daha güçlü…

Daha kusursuz…

Fakat ideal benlik hiçbir zaman tamamen ulaşılamayan bir hedef olduğu için kişi sürekli eksik hissedebilir.

Bu nedenle dışarıdan başarılı görünen biri, iç dünyasında hâlâ "Yeterli değilim." düşüncesiyle mücadele ediyor olabilir.

Varoluşçu Bakış: Değerimiz Yalnızca Ürettiklerimizden mi İbaret?

Varoluşçu yaklaşım, insanın yaşamına anlam verme çabasına odaklanır.

Modern yaşamda başarı çoğu zaman kişinin değeriyle eş tutulabiliyor.

İyi bir kariyer…

Yüksek gelir…

Sürekli üretken olmak…

Dışarıdan bakıldığında bunlar önemli hedefler gibi görünebilir.

Ancak kişi kendi değerini yalnızca bunlar üzerinden tanımladığında, başarı geçici bir rahatlama sağlayabilir; kalıcı bir iç huzur oluşturmayabilir.

Çünkü insanın değeri yalnızca yaptığı işlerden ibaret değildir.

İlişkileri, duyguları, seçimleri, değerleri ve yaşamına yüklediği anlam da bu bütünün bir parçasıdır.

Günlük Hayatta Nasıl Fark Edilebilir?

Sevilmek için başarılı olmak zorunda hisseden bazı bireylerde şu düşünceler görülebilir:

• "Dinlenirsem zaman kaybederim."
• "Her zaman en iyisini yapmalıyım."
• "Hata yaparsam insanlar bana olan saygısını kaybeder."
• "Takdir edilmezsem yaptığımın bir anlamı yok."
• "Bir hedef bitmeden yenisini planlamalıyım."

Bu düşünceler zaman zaman kişiyi motive edebilir.

Ancak sürekli hâle geldiklerinde yorgunluk, tükenmişlik ve yaşamdan alınan doyumun azalması gibi sonuçlara da katkıda bulunabilir.

Başarıdan Çok, Başarısızlık Korkusu Yönetiyor Olabilir

Bazen kişi gerçekten başarılı olmak istediği için değil, başarısız olmaktan korktuğu için çalışır.

İki durum dışarıdan benzer görünebilir.

Ancak içsel deneyimleri farklıdır.

İlkinde kişi yaptığı işten keyif alabilir.

İkincisinde ise sürekli bir baskı hissedebilir.

Bu nedenle kişi başarı elde ettiğinde bile rahatlayamaz.

Çünkü zihni hemen yeni bir başarısızlık ihtimalini düşünmeye başlayabilir.

Bu Herkes İçin Geçerli midir?

Hayır.

Başarı odaklı olmak ya da yüksek hedefler belirlemek tek başına psikolojik bir sorun olduğu anlamına gelmez.

Birçok insan üretmekten, öğrenmekten ve gelişmekten keyif alır.

Bu yazıda ele alınan süreçler, başarı isteğinin kişinin öz değerini belirleyen temel unsur hâline geldiği durumları anlamaya yöneliktir.

Ayrıca çocukluk yaşantıları tek başına yetişkinlikteki tüm davranışları açıklamaz. Genetik özellikler, yaşam deneyimleri, sosyal çevre ve bireysel baş etme biçimleri de önemli rol oynar.

Kendinize Şu Soruları Sorabilirsiniz

Bu yazıyı okurken aşağıdaki sorular üzerinde düşünebilirsiniz:

• Başarısız olduğumda kendim hakkında ne düşünüyorum?
• Dinlenirken neden huzursuz hissediyorum?
• Kendimi en çok ne zaman değerli hissediyorum?
• Takdir edilmediğimde motivasyonum tamamen düşüyor mu?
• Çocukken çabam mı görülürdü, yoksa yalnızca sonuçlar mı?
• Başarı benim için gerçekten ne ifade ediyor?

Bu soruların amacı kendinizi eleştirmek değil, başarıyla kurduğunuz ilişkiyi daha yakından anlamaktır.

Psikolojik Destek Ne Zaman Faydalı Olabilir?

Eğer;

• Sürekli başarılı olmak zorundaymış gibi hissediyorsanız,
• Dinlenirken yoğun suçluluk yaşıyorsanız,
• Başarısız olduğunuzda kendinizi değersiz hissediyorsanız,
• Takdir görmediğinizde motivasyonunuzu tamamen kaybediyorsanız,
• Kendinizi yalnızca yaptıklarınız kadar değerli hissediyorsanız,

psikolojik destek almak, bu örüntülerin nasıl oluştuğunu anlamanıza yardımcı olabilir.

Psikodinamik yaklaşım, yalnızca bugünkü davranışlara değil; bu davranışların yaşam öykünüz içinde nasıl şekillendiğine de odaklanır. Amaç geçmişi suçlamak değil, bugün kendinizle kurduğunuz ilişkiyi daha iyi anlayabilmektir.

Sonuç

Başarılı olmak istemek insanın gelişim yolculuğunun doğal bir parçasıdır. Ancak başarı, sevilmenin ya da değerli olmanın tek ölçütü hâline geldiğinde kişi kendisini sürekli ispat etmek zorunda hissedebilir.

Oysa insanın değeri yalnızca performansıyla belirlenmez.

Hata yapabilmek…

Dinlenebilmek…

Yardım isteyebilmek…

Kusurlarıyla birlikte kendisini kabul edebilmek…

bunlar da ruhsal iyi oluşun önemli parçalarıdır.

Eğer kendinizi sürekli daha fazlasını yapmak zorunda hissediyor ve hiçbir başarınızın yeterli olmadığını düşünüyorsanız, bunun nedenlerini merak etmek kendinizi daha yakından tanımanız için önemli bir adım olabilir.

Çünkü bazen ihtiyaç duyduğumuz şey daha büyük başarılar değil, kendimize yalnızca başardıklarımız için değil, olduğumuz kişi için de değer verebilmeyi öğrenmektir.

Sık Sorulan Sorular

Sürekli başarılı olmak istemek psikolojik bir sorun mudur?

Hayır. Başarılı olmayı istemek doğal ve sağlıklı bir motivasyon olabilir. Ancak kişinin öz değerini yalnızca başarı üzerinden değerlendirmesi, yaşam kalitesini olumsuz etkileyebilir.

Neden başarılı olsam bile mutlu olamıyorum?

Bazı bireylerde başarı kısa süreli bir tatmin sağlayabilir. Eğer öz değer tamamen dış onaya bağlıysa, yeni hedefler hızla eski başarının yerini alabilir.

Dinlenirken suçluluk hissetmek normal midir?

Zaman zaman böyle hissetmek mümkündür. Ancak bu duygu sürekli hâle geliyor ve dinlenmeyi zorlaştırıyorsa, bunun altında yatan nedenleri anlamak faydalı olabilir.

Bilal KAYA | Yetişkin ve Çocuk Psikoloğu | Online Psikolog | Samsun Psikolog | Atakum Psikolog