Sabah gözümüzü açar açmaz zihnimiz çalışmaya başlayabilir.

“Bugün şunu da halletmem lazım.”

“Aramayı unutmamalıyım.”

“Spora gitmeliyim.”

“Şu işi bitirmem gerekiyor.”

“Akşam biraz da ders çalışmalıyım.”

“Eve gidince şunları yaparım.”

Gün içinde yapılacak işleri birer birer tamamlarız. Fakat liste bitmez. Hatta bazen hiçbir acil işimiz olmadığı hâlde bile içimizden bir ses,

“Daha yapman gereken bir şey olmalı.”

demeye devam eder.

Televizyon izlerken aklımız başka bir yere gider. Dinlenmek için uzandığımızda zihnimiz yeniden çalışmaya başlar. Tatildeyken bile e-postalar, ertelenen işler, gelecek haftanın planları zihnimizin bir köşesinde durur.

Ve bazen en tuhaf olan şudur:

Yorgun olduğumuzu biliriz ama durduğumuzda kendimizi rahat değil, suçlu hissederiz.

Peki neden?

Neden bazı insanlar boş kaldığında huzur bulmak yerine huzursuz olur?

Neden dinlenmek, ihtiyaç olmaktan çıkıp sanki hak edilmesi gereken bir ödüle dönüşür?

Ve daha derindeki soru:

Zihnimizde sürekli “bir şey yapmalıyım” diyen ses gerçekten bugünün ihtiyaçlarından mı konuşuyor, yoksa geçmişten taşıdığımız başka bir şey mi var?

“Yapacak Bir Şey Var” ile “Bir Şey Yapmalıyım” Aynı Değildir

Gerçekten yapmamız gereken işler vardır.

Bir faturanın ödenmesi, bir raporun hazırlanması, bir toplantıya yetişmek, evin düzenlenmesi…

Bunlar hayatın doğal sorumluluklarıdır.

Ancak bazı zamanlarda ortada belirgin bir görev bulunmadığı hâlde bile zihnimiz boşluğu kabul etmez.

Bir şeyleri araştırırız.

Telefonumuza bakarız.

Yeni bir iş çıkarırız.

Evi düzenlemeye başlarız.

Ertesi gün için plan yaparız.

Sonra yine başka bir şey buluruz.

Burada mesele yalnızca çok işimizin olması değildir.

Asıl mesele, durduğumuz anda ortaya çıkan içsel huzursuzluk olabilir.

Çünkü bazı insanlar için “bir şey yapmamak”, yalnızca hareketsizlik değildir.

“Yeterince üretmiyorum.”

“Zamanımı harcıyorum.”

“Daha iyisini yapabilirdim.”

“Şu an boş durmam doğru değil.”

gibi düşünceleri de beraberinde getirebilir.

Böyle olduğunda kişi artık yalnızca görevlerini yerine getirmemektedir. Kendisiyle ilişkisini de sürekli performans üzerinden kurmaya başlamıştır.

Freud: İçimizdeki “Yapmalısın” Sesi Nereden Geliyor?

Freud’un kişilik kuramında süperego, kişinin içselleştirdiği kuralların, yasakların, beklentilerin ve ideallerin önemli bir taşıyıcısıdır.

Elbette zihnimizdeki her “bunu yapmalıyım” düşüncesi doğrudan süperegonun ürünü değildir. Ancak bazı insanlarda bu içsel ses, günlük ihtiyaçların çok ötesine geçebilir.

Bir işi bitiririz.

Sonra süperego yeni bir talep yaratabilir:

“Daha fazlasını yapabilirdin.”

Dinleniriz:

“Bu zamanı değerlendirebilirdin.”

Başarırız:

“Yeterli değil.”

Bazen mesele ne yaptığımızdan çok, yeterince yapıp yapmadığımızdır.

Bu durumda insan dışarıdan gelen taleplerden bağımsız olarak kendi üzerinde sürekli bir baskı kurabilir.

Patron odada değildir.

Ebeveyn yanında değildir.

Kimse eleştirmiyordur.

Ama içeride bir ses devam eder:

“Daha fazlasını yapmalısın.”

Bu nedenle bazı yetişkinlerin hayatındaki en yorucu otorite, dışarıdaki insanlar değil; içselleştirilmiş beklentiler olabilir.

Anna Freud: Durmak Neden Bazen Savunulması Zor Bir Hâle Gelir?

Anna Freud’un savunma mekanizmaları üzerine çalışmaları, kişinin zorlayıcı duygularla başa çıkabilmek için çeşitli psikolojik yollar kullanabildiğini ortaya koyar.

Sürekli meşgul olmak da bazı durumlarda yalnızca üretkenlik değildir.

Bazen bir kaçınma biçimi olabilir.

Çünkü insan durduğunda bazı duygular daha görünür hâle gelebilir.

Yorgunluk.

Boşluk.

Yalnızlık.

Kaygı.

Kendine yönelik memnuniyetsizlik.

Anlamsızlık hissi.

Gün boyunca sürekli bir şeyler yapan biri, bütün bunlarla yüzleşmek zorunda kalmadan günü geçirebilir.

Böylece “meşguliyet”, yalnızca hayatın doğal bir parçası değil; duygulara temas etmeyi erteleyen bir düzenleme biçimine dönüşebilir.

Kişi kendisine,

“Biraz dinleneyim.”

dediğinde zihni hemen yeni bir görev çıkarabilir.

Çünkü görev olduğu sürece duyguyla karşılaşmak ertelenebilir.

“Üretken Değilsem Değerli miyim?” Sorusu

Çocuklukta değer görmenin bazı koşullarla bağlandığı deneyimler, yetişkinlikte kişinin kendisini nasıl değerlendirdiğini etkileyebilir.

“Çok çalışınca aferin.”

“Başarılı olursan gurur duyarım.”

“Boş durma.”

“Zamanını iyi değerlendir.”

“Daha fazlasını yapabilirsin.”

Bu tür mesajlar tek başına olumsuz değildir. Çocukların sorumluluk öğrenmesi ve çaba göstermesi için yetişkin rehberliği gereklidir.

Fakat bazı durumlarda çocuk zamanla şu denklemi kurabilir:

Başarı = Değer

ve bunun devamında,

Yeterince üretmiyorsam yeterince değerli değilim.

Kohut’un kendilik psikolojisi açısından düşündüğümüzde, kişinin kendilik değerinin sürekliliğini koruma ihtiyacı önemlidir.

Eğer benlik değeri fazlasıyla performansa bağlanmışsa, durmak yalnızca boş zaman geçirmek değildir.

Adeta benlik değerinin düşme ihtimaliyle karşılaşmaktır.

Bu yüzden kişi hiçbir şey yapmadığı bir akşamda bile huzur bulamayabilir.

Çünkü zihnindeki soru artık,

“Şu an ne yapmalıyım?”

değil,

“Şu an yeterince değerli biri gibi davranıyor muyum?”

olabilir.

Winnicott: İnsan Sürekli Bir Şey “Yapmak” Zorunda Olmadan da Var Olabilir mi?

Winnicott’un çalışmalarında “olmak” ile “yapmak” arasındaki ayrım oldukça dikkat çekicidir.

Modern yaşam çoğu zaman bizi sürekli “yapan” biri olmaya çağırıyor:

çalış,

öğren,

geliş,

üret,

planla,

başar,

daha iyi ol.

Fakat insanın psikolojik yaşamında yalnızca yapmak yoktur.

Olmak da vardır.

Sessizce oturmak.

Bir şey üretmeden zaman geçirmek.

Bir yere yetişmeden bulunmak.

Düşüncelerin gelip geçmesine izin vermek.

Bunlar dışarıdan bakıldığında “hiçbir şey yapmamak” gibi görünebilir.

Oysa psikolojik olarak kişinin kendisiyle ilişki kurabilmesinin önemli alanları olabilir.

Sürekli bir işle meşgul olan bir kişi zamanla kendi iç dünyasına temas etmekte zorlanabilir.

Ne istediğini düşünmek için bile boşluk gerektiğinden, hiç boşluk bırakmayan hayatın içinde insan kendi isteklerini duyamaz hâle gelebilir.

Bu nedenle bazen sorun kişinin çok çalışması değil, durduğunda kendisiyle ne yapacağını bilememesidir.

Bion: Zihin Neden Boşluğu Hemen Doldurmak İster?

Bion’un düşüncelerinde duygusal deneyimlerin işlenmesi ve düşünce hâline gelmesi önemli bir yere sahiptir.

İnsan zihni yalnızca olayları çözmez; yaşantıları da anlamlandırmaya çalışır.

Ancak bazı duygular henüz düşünceye dönüşmeden yoğun bir huzursuzluk yaratabilir.

Böyle zamanlarda kişi farkında olmadan kendisine sürekli bir görev verebilir.

“Şimdi şunu yapayım.”

“Şuna bakayım.”

“Bunu araştırayım.”

“Biraz da şu işle uğraşayım.”

Meşguliyet arttıkça zihinsel sessizlik azalır.

Bu, kişinin kendi iç dünyasına ne kadar az temas ettiğini fark etmesini de engelleyebilir.

Bazı insanlarda sürekli düşünmek ile sürekli bir şeyler yapmak birbirinden çok farklı görünmez.

Her ikisi de içsel sessizliğe tahammül etmenin zorlaşmasıyla ilişkili olabilir.

Bowlby: Kendimizi Güvende Hissetmek İçin Sürekli Bir Şey Yapıyor Olabilir miyiz?

Bağlanma kuramı açısından bakıldığında insanın iç dünyasında “güvenli üs” deneyiminin önemli olduğu görülür.

Çocuk için güvenli bir ortam yalnızca tehlikenin olmadığı bir yer değildir. Aynı zamanda çevresini keşfettikten sonra geri dönebileceği, dinlenebileceği ve bir süre “hiçbir şey yapmadan” bulunabileceği bir ilişkisel alandır.

Yetişkinlikte de bazı insanlar içsel olarak sürekli alarma yakın bir durumda yaşayabilir.

Her şey kontrol altında olmalı.

Bir şey unutulmamalı.

Bir sorun çıkmamalı.

Her ihtimale karşı hazırlıklı olunmalı.

Bu durumda “bir şey yapmalıyım” düşüncesi, bazen üretkenlikten çok kontrolü sürdürme çabası hâline gelebilir.

Kişi durduğunda kontrolün zayıflayacağını hissedebilir.

Böylece meşguliyet bir güvenlik davranışı gibi çalışmaya başlayabilir.

Melanie Klein: İçimizdeki Eleştirel Ses Neden Hiç Memnun Olmayabilir?

Melanie Klein’ın nesne ilişkileri yaklaşımında kişinin iç dünyasında nesnelerle kurulan ilişkilerin ve bunlara eşlik eden duyguların önemli bir yeri vardır.

Yetişkinlikte kendimize nasıl konuştuğumuz, geçmiş ilişkisel deneyimlerimizin izlerini taşıyabilir.

Bir şey yaptığımızda kendimizi nasıl değerlendiriyoruz?

Hata yaptığımızda içimizden ne geçiyor?

Dinlenirken kendimize ne söylüyoruz?

Başarımızı kabul etmek kolay mı?

Yoksa hemen yeni bir eksik mi buluyoruz?

Bazı insanlar için zihindeki eleştirel ses o kadar alışılmıştır ki, kişi onu dışarıdan geliyormuş gibi bile fark etmez.

İş biter:

“Daha iyisini yapabilirdin.”

Dinlenilir:

“Bu kadar da rahatlama.”

Başarı gelir:

“Tamam ama…”

Böyle bir iç dünya, kişiye tamamlanma duygusunu pek yaşatmaz.

Çünkü her tamamlanmanın hemen ardından yeni bir eksiklik üretilir.

Mükemmeliyetçilik Bazen “Daha İyi Olmak”tan Fazlasıdır

Sürekli bir şey yapmamız gerektiğini hissettiğimizde bunu hemen “çalışkanlık” olarak değerlendirmek kolaydır.

Oysa bazen kişi çalışkan olmaktan çok kendisine izin vermekte zorlanıyordur.

“Yeterince iyi oldu.”

diyebilmek güç olabilir.

Bir görevin tamamlandığını kabul etmek zorlaşabilir.

İşin son noktasını koymak yerine tekrar kontrol edilir.

Biraz daha düzeltilir.

Biraz daha çalışılır.

Biraz daha araştırılır.

Burada mükemmeliyetçilik, yalnızca yüksek standartlarla ilgili değildir.

Bazen hata yapma ihtimaline, eleştiriye veya yetersiz hissetmeye karşı bir korunma biçimi olabilir.

İnsan kusursuz olmaya çalıştıkça kendisini kusurdan koruduğunu hissedebilir.

Fakat bunun bedeli çoğu zaman dinlenememektir.

Erich Fromm ve “Sahip Olmak”tan “Olmak”a

Erich Fromm insanın kendisiyle ve hayatla kurduğu ilişkiyi “sahip olma” ve “olma” kipleri üzerinden tartışırken, insanın yaşamını yalnızca elde ettikleri ve ürettikleri üzerinden değerlendirmesinin içsel bir yoksullaşmaya yol açabileceğine dikkat çeker.

Modern insan kendisini bazen şu sorularla ölçebilir:

“Ne başardım?”

“Ne kadar ilerledim?”

“Bugün ne yaptım?”

“Ne kazandım?”

“Ne öğrendim?”

Bu sorular tamamen yanlış değildir.

Ancak insanın bütün varoluşu bunlara indirgenirse, kişinin “bugün ne hissettim?”, “neye ihtiyaç duydum?”, “neyi gerçekten istiyorum?” gibi sorulara ayırdığı alan giderek küçülebilir.

Ve bir noktada insan hayatını yaşamaktan çok yönetiyor gibi hissetmeye başlayabilir.

Varoluşçu Yaklaşım: Dinlenmek Neden Bazen Var Olmanın Kendisiyle Karşılaşmaktır?

Varoluşçu yaklaşım açısından insan yalnızca yaptığı işlerden oluşmaz.

Bir insanın varlığı, üretkenliğiyle ölçülemez.

Ancak modern yaşam bize sıklıkla tam tersini söyler.

Daha çok yap.

Daha hızlı ol.

Kendini geliştir.

Zamanını verimli kullan.

Yetiş.

Kaçırma.

Geri kalma.

Bu baskılar içselleştirildiğinde kişi dışarıdan gelen talepler olmadan da kendisini sürekli hareket hâlinde tutabilir.

Kierkegaard’ın kaygı ve özgürlük düşünceleri açısından baktığımızda, insanın özgürlüğü aynı zamanda seçeneklerle, belirsizlikle ve kendi seçimlerinin sorumluluğuyla karşılaşmasını da beraberinde getirir.

Bazen sürekli meşgul olmak, bu varoluşsal sessizliği ertelemenin bir yolu hâline gelebilir.

Çünkü durduğumuzda,

“Ben gerçekten ne istiyorum?”

“Hayatımı nasıl yaşamak istiyorum?”

“Bunların hangisini gerçekten ben seçtim?”

“Bunca şeyi neden yapıyorum?”

gibi daha rahatsız edici sorular ortaya çıkabilir.

Yalom’un varoluşçu yaklaşımında ele aldığı anlam, özgürlük, sorumluluk ve varoluşsal yalnızlık gibi temalar da burada düşünmeye alan açar.

Bazen insanın asıl korkusu yapacak iş bulamamak değildir.

Kendisiyle baş başa kaldığında ne hissedeceğini bilmektir.

Peki Neden Dinlenirken Bile Kendimizi Rahatsız Hissediyoruz?

Bunun tek bir nedeni yoktur.

Bazı insanlar gerçekten yoğun bir yaşam temposuna sahiptir.

Bazılarında yüksek sorumluluk duygusu vardır.

Bazıları mükemmeliyetçi standartlarla yaşar.

Bazıları çocukluğundan itibaren üretkenliğin, başarının veya uyumun daha fazla değer gördüğü ilişkisel deneyimler yaşamıştır.

Bazıları için meşguliyet kaygıyı uzak tutmanın bir yoludur.

Bazıları ise boşlukta kendi düşünceleri ve duygularıyla karşılaşmakta zorlanır.

Dolayısıyla “Neden sürekli bir şey yapmak zorundaymışım gibi hissediyorum?” sorusunun yanıtı sadece takvimimizde değil, kendimizle kurduğumuz ilişkide de bulunabilir.

Ebeveynlerimizden Öğrendiğimiz Bir İç Ses Olabilir mi?

Çocuklukta doğrudan duyduğumuz cümlelerin yanı sıra, ilişkiler içinde hissettiğimiz beklentiler de içselleşebilir.

“Boş durma.”

“Daha iyisini yapabilirsin.”

“Çalışırsan olursun.”

“Başarılı ol.”

“Zamanını değerlendirmelisin.”

Çocuk bunları zamanla dışarıdan gelen cümleler olarak değil, kendi iç sesi gibi yaşayabilir.

Yetişkin olduğunda kimsenin söylemesine gerek kalmaz.

Kendisi söyler.

Ve belki de en yorucu tarafı budur.

Çünkü artık dışarıdan kaçmak mümkündür ama insan kendi zihninden kolayca kaçamaz.

Sürekli Meşgul Olmak Gerçekten Verimli Olmak mıdır?

Her zaman değil.

Bazen yoğunluk ile verimlilik birbirine karıştırılır.

Gün boyunca çok şey yapmak, kişinin gerçekten önemli olan şeyleri yaptığı anlamına gelmez.

Hatta sürekli “yetişmem gerekiyor” hissi, kişinin dikkatini parçalayabilir.

Bir işi yaparken diğerini düşünmek, dinlenirken çalışmayı düşünmek, çalışırken bir sonraki göreve geçmek…

Böyle bir yaşam biçiminde kişi sürekli hareket hâlindedir ama nadiren tamamlanmışlık yaşar.

Çünkü zihinsel olarak hiçbir yerde tam olarak bulunmuyordur.

Belki de Asıl Mesele “Daha Az Yapmak” Değil

Burada çözümün sadece programı azaltmak olduğunu söylemek kolay olurdu.

Ama mesele her zaman takvimi boşaltmak değildir.

Bazen insanın öğrenmesi gereken daha temel bir şey vardır:

Bir şey yapmadığımda da varım.

“Şu an üretmiyor olsam da değerliyim.”

“Bugün her şeyi bitirmem gerekmiyor.”

“Dinlenmek, kazanmam gereken bir ödül değil.”

“Her boşluğu doldurmak zorunda değilim.”

“Her duyguyu bir işle meşgul olarak susturmam gerekmiyor.”

Bunlar yalnızca olumlu düşünceler değildir.

Kişinin kendisiyle kurduğu ilişkinin değişmeye başlaması anlamına gelebilir.

Kendinize Şu Soruları Sorabilirsiniz

Bir sonraki kez kendinizi “bir şey yapmalıyım” düşüncesinin içinde yakaladığınızda yalnızca hangi işi yapacağınızı düşünmek yerine şu sorulara bakabilirsiniz:

Gerçekten yapmam gereken bir şey mi var, yoksa boş kalmak mı beni huzursuz ediyor?

Şu an dinlenirsem neden suçlu hissedeceğimi düşünüyorum?

Bir iş bittiğinde neden tamamlanmış hissetmek yerine hemen yenisini buluyorum?

Kendimi değerli hissetmem daha çok ne yaptığım ile mi ilişkili?

Kimse benden bir şey beklemese bugün yine aynı tempoda yaşar mıydım?

Bu soruların cevapları bazen oldukça şaşırtıcı olabilir.

Çünkü insanın sürekli meşgul olmasının nedeni her zaman çok çalışkan olması değildir.

Bazen kendisiyle baş başa kalmaktan kaçmasıdır.

Bazen yetersiz hissetmemek için sürekli üretmesidir.

Bazen kontrolü kaybetmemek için her boşluğu doldurmasıdır.

Bazen de yıllardır içinde taşıdığı bir sesin hâlâ,

“Daha bitmedi.”

dediğini duymasıdır.

Psikolojik Destek Ne Zaman Düşünülebilir?

Sürekli bir şey yapmanız gerekiyormuş gibi hissetmek, yoğun bir yaşam temposunun doğal sonucu da olabilir. Ancak bu duygu uzun süredir devam ediyor ve dinlenme, uyku, ilişkiler veya günlük yaşam üzerinde belirgin bir baskı oluşturuyorsa, bunun altında yatan psikolojik süreçlere daha yakından bakmak anlamlı olabilir.

Özellikle kişi boş kaldığında yoğun suçluluk yaşıyor, sürekli kendisini yetersiz buluyor, yaptığı hiçbir şeyi yeterli görmüyor, durmakta zorlanıyor ya da meşguliyet olmadığında belirgin bir huzursuzluk hissediyorsa yalnızca zaman yönetimine değil, kendilik değeri, içsel eleştiri, geçmiş ilişkisel deneyimler ve kişinin yaşamını hangi anlamlar üzerinden kurduğuna bakmak gerekebilir.

Psikolojik destek sürecinde amaç yalnızca kişinin daha az çalışmasını sağlamak değil; “yapmak zorundayım” ile “gerçekten istiyorum” arasındaki farkı daha iyi fark edebilmesine ve kendisiyle daha esnek bir ilişki kurabilmesine alan açmaktır.

Samsun Atakum’da yüz yüze psikolojik destek ve Türkiye ile yurt dışından online psikolojik destek için randevu almak için benimle iletişime geçebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Sürekli bir şey yapmak istemek psikolojik bir sorun mudur?

Tek başına değildir. Yoğun sorumluluklar, yaşam koşulları ve kişilik özellikleri bu durumu etkileyebilir. Ancak dinlenememe, sürekli suçluluk veya sürekli yetersiz hissetme eşlik ediyorsa psikolojik açıdan değerlendirmek anlamlı olabilir.

Neden dinlenirken suçlu hissediyorum?

Bu durum kişinin değerini yalnızca üretkenlik üzerinden değerlendirmesi, yüksek içsel beklentiler, mükemmeliyetçilik veya dinlenmeye ilişkin öğrenilmiş inançlarla ilişkili olabilir.

Sürekli meşgul olmak kaygıyı azaltır mı?

Bazı kişilerde meşguliyet kısa vadede kaygıyı veya rahatsız edici düşünceleri azaltabilir. Ancak bu durum kişinin sürekli bir şey yaparak duygularından kaçınmasına da dönüşebilir.

İşlerim bitse bile neden rahatlayamıyorum?

Bazı kişilerde dışarıdaki görevler bittiğinde içsel “yapmalısın” sesi devam eder. Bu durumda sorun yapılacak işlerden çok, tamamlanmışlık ve yeterlilik duygusuyla ilişkili olabilir.

Dinlenmek neden bazı insanlara zor gelir?

Dinlenmek, yalnızca fiziksel olarak durmak değildir. Kişi durduğunda kaygı, suçluluk, boşluk veya kendine yönelik eleştirel düşünceler daha görünür hâle gelebilir.