Telefon elimizde.

Bir şey bakmak için açıyoruz.

Bir mesaja cevap veriyoruz.

Sonra sosyal medyada birkaç dakika geçiriyoruz.

Bir videoya bakıyoruz.

Başka bir videoya geçiyoruz.

Bir bildirim geliyor.

Sonra başka bir uygulamaya giriyoruz.

Derken ne kadar zaman geçtiğini fark ediyoruz.

Telefonu bırakıyoruz.

Birkaç dakika sonra yeniden elimiz ona gidiyor.

Aslında bakılacak yeni bir şey olmadığını biliyoruz.

Mesaj yok.

Yeni bir bildirim yok.

Ama yine de ekranı açıyoruz.

Bazen bunu düşünmeden yapıyoruz.

Bazen televizyon izlerken elimiz telefona gidiyor.

Bazen arkadaşlarımızla otururken bile ekrana bakıyoruz.

Bazen yatağa girdikten sonra “son kez bakacağım” deyip uzun süre telefonda kalıyoruz.

Ve sonra kendimize kızıyoruz:

“Ben neden telefonumu bırakamıyorum?”

Bu soruya verilebilecek en kolay cevap “çünkü telefon çok bağımlılık yapıyor” olabilir.

Ancak bu cevap her zaman yeterli değildir.

Çünkü insan bazen telefonunu yalnızca bir şey görmek için değil, bir şey hissetmemek için de eline alabilir.

Sıkılmamak için.

Yalnız kalmamak için.

Düşünmemek için.

Beklememek için.

Kendi zihninin sesini biraz azaltmak için.

Bu nedenle bazen asıl soru,

“Telefonda ne arıyorum?” değil,

“Telefonu bıraktığımda karşılaşacağım şey ne?”

olabilir.

Telefonu Elimize Alma İhtiyacı Gerçekten Telefona mı Ait?

Telefon çok işlevsel bir araç.

İletişim kuruyoruz, çalışıyoruz, bilgiye ulaşıyoruz, alışveriş yapıyoruz, eğleniyoruz.

Dolayısıyla telefon kullanmanın kendisini problem olarak görmek doğru olmaz.

Asıl dikkat edilmesi gereken şey, telefonun hayatımızdaki psikolojik işlevinin ne olduğudur.

Bazen gerçekten bir şey yapmak için telefonu açarız.

Ama bazen elimiz otomatik olarak gider.

Sanki zihnimizde kısa bir boşluk oluştuğunda onu hemen doldurmamız gerekiyormuş gibi.

Asansörde.

Sırada beklerken.

Yemek yerken.

Toplu taşımada.

Uyumadan önce.

Hatta bazen konuşmanın ortasında bile.

Bu noktada telefon yalnızca bir iletişim aracı olmaktan çıkar.

Adeta boşluk dolduran bir nesneye dönüşür.

Ve insanın telefonla ilişkisini anlamak için bazen ekranın kendisinden çok, o boşluğa bakmak gerekir.

Bazen Mesele Sıkılmak Değil, Sıkıntıyla Kalabilmektir

Sıkılmak insan hayatının doğal bir parçasıdır.

Fakat günümüzde en küçük boşluk bile kolayca doldurulabiliyor.

Bekliyoruz → telefona bakıyoruz.

Sıkılıyoruz → telefona bakıyoruz.

Bir konu hakkında düşünmek istemiyoruz → telefona bakıyoruz.

Birinden mesaj bekliyoruz → telefona bakıyoruz.

Bir konuşmadan sonra içimiz huzursuz oluyor → telefona bakıyoruz.

Bu davranış kısa vadede bizi rahatlatabilir.

Ama zamanla insan, sıkıntı geldiğinde onunla kalmayı değil, ondan hemen uzaklaşmayı öğrenebilir.

Böylece telefon sadece eğlence sunmaz.

Aynı zamanda sıkıntının, huzursuzluğun veya sessizliğin karşısına konan hızlı bir çıkış kapısı olur.

Bu nedenle bazı insanlar telefonu ellerinden bırakmakta zorlandığında aslında ekranın çekiciliğinden çok, ekransız kalmanın nasıl hissettirdiğiyle mücadele ediyor olabilir.

Freud: Elimiz Telefona Giderken Neyi Uzaklaştırıyoruz?

Freud’un insan zihnine ilişkin yaklaşımında davranışların her zaman yalnızca bilinçli amaçlarla açıklanamayacağı düşünülür.

Bir davranışın görünen nedeni başka, altında çalışan psikolojik işlevi başka olabilir.

Telefonu elimize aldığımızda bilinç düzeyinde,

“Bir bakayım.”

diyebiliriz.

Fakat davranışın başka bir işlevi olabilir:

“Biraz düşünmeyeyim.”

“Şu anki duygumdan uzaklaşayım.”

“Bekleme hissini azaltayım.”

“Yalnız olduğumu fark etmeyeyim.”

“Can sıkıntısını hissetmeyeyim.”

Burada telefon bir tür ara düzenleme aracı gibi çalışabilir.

İnsan bir duyguyla karşılaşmak yerine dikkatini başka yere yöneltir.

Bu nedenle telefon kullanımı bazen yalnızca alışkanlık olarak değil, kaçınma işlevi açısından da düşünülebilir.

Elbette her telefon kullanımı bilinçdışı çatışmanın sonucu değildir. Ancak bazı durumlarda davranışın tekrar etmesini sağlayan şey, telefonun kendisinden çok kişinin o anda yaşadığı içsel durum olabilir.

Anna Freud: Telefon Bazen Bir Savunmaya Dönüşebilir mi?

Anna Freud’un savunma mekanizmaları üzerine çalışmaları, insanın zorlayıcı duygularla başa çıkmak için farklı psikolojik yollar kullanabildiğini anlamamıza yardımcı olur.

Bugünün dünyasında telefonu sürekli kontrol etmek de bazı kişiler için bir çeşit duygusal kaçınma davranışı hâline gelebilir.

Örneğin kişi yalnız kaldığında huzursuz oluyorsa telefon devreye girer.

Bir işin sonucunu beklerken kaygılanıyorsa telefon devreye girer.

Bir tartışmanın ardından düşünceleri yoğunlaşıyorsa telefon devreye girer.

Kendisiyle ilgili bir konuda zorlayıcı düşünceler ortaya çıkıyorsa telefon devreye girer.

Böylece telefon duyguyu çözmez.

Sadece onunla karşılaşmayı erteler.

Bu yüzden kişi telefonu kullandığı sırada gerçekten rahatlamış gibi hissedebilir.

Ancak telefon kapandığında aynı duygu geri gelebilir.

Çünkü ortadan kalkan şey duygu değil, duyguyla temas olmuştur.

Winnicott: Kendi Kendimize Kalabilmek Neden Önemlidir?

Winnicott’un düşüncelerinde “tek başına olabilme kapasitesi” önemli bir yere sahiptir.

Buradaki “tek başına olabilmek”, yalnızlık çekmek anlamında değildir.

Kişinin dışarıdan sürekli bir uyaran olmadan da kendi iç dünyasında bulunabilmesi anlamına gelir.

Bir süre sessizlikte kalabilmek.

Can sıkıntısına tahammül edebilmek.

Bir şey yapmadan oturabilmek.

Kendi düşüncelerinin gelmesine izin verebilmek.

Bunlar aslında psikolojik olarak önemli kapasitelerdir.

Telefon sürekli elimizde olduğunda bu alan giderek küçülebilir.

Her boşluk bir ekranla doldurulduğunda kişi sessizlik deneyimine daha az maruz kalır.

Sonra sessizlik geldiğinde huzur değil, rahatsızlık hissedebilir.

Bu durumda telefonun kendisi asıl mesele değildir.

Mesele,

“Kendi iç dünyamla dışarıdan bir uyaran olmadan ne kadar kalabiliyorum?”

sorusudur.

Bion: Zihnimizi Sürekli Uyararak Duygularımızdan Kaçıyor Olabilir miyiz?

Bion’un yaklaşımında duygusal deneyimlerin düşünülmesi ve işlenmesi önemli bir yer tutar.

İnsan gün içinde çok sayıda duygusal yaşantı biriktirir.

Kırgınlık.

Öfke.

Kaygı.

Hayal kırıklığı.

Beklenti.

Belirsizlik.

Yalnızlık.

Bütün bunların zihinde işlenmesi için bir miktar boşluk gerekir.

Fakat o boşluk hiç oluşmazsa kişi duygularını düşünmek yerine onları sürekli başka uyaranlarla bastırabilir.

Telefon bunun için çok elverişlidir.

Çünkü bir videodan diğerine geçmek, uygulamadan uygulamaya gitmek, bildirimleri kontrol etmek zihne sürekli yeni içerik verir.

Böylece iç dünyadan gelen sesler daha az duyulur.

Ancak bu her zaman kötü değildir.

İnsan elbette eğlenebilir, dikkatini dağıtabilir ve zihnini dinlendirebilir.

Sorun, telefonun tek başa çıkma yolu hâline gelmesidir.

Çünkü kişi bir süre sonra kendi duygusunu taşımak yerine sürekli yeni bir uyaran aramaya başlayabilir.

Bowlby: Telefon Bir “Güven Arama” Nesnesi Hâline Gelebilir mi?

John Bowlby’nin bağlanma kuramı açısından insanın önemli ilişkilerle bağlantısını koruma ihtiyacı temel bir yere sahiptir.

Modern yaşamda telefon bu ihtiyacın bazı biçimlerini kolaylaştırır.

Birine ulaşabiliriz.

Bir mesaj bekleyebiliriz.

Birinin çevrimiçi olup olmadığını görebiliriz.

Bir cevap gelip gelmediğini kontrol edebiliriz.

Bazen telefonu tekrar tekrar kontrol etmek, yalnızca meraktan kaynaklanmaz.

“Bana biri ulaştı mı?”

“Beni düşünen var mı?”

“Bir bağlantı var mı?”

gibi daha temel bir beklentinin uzantısı olabilir.

Özellikle ilişkisel belirsizliğin yoğun olduğu dönemlerde telefon daha sık kontrol edilebilir.

Burada telefon, bir anlamda dünyanın bize hâlâ bağlı olup olmadığını kontrol ettiğimiz küçük bir pencereye dönüşür.

Ancak her telefon kontrolünü bağlanma kaygısıyla açıklamak da doğru olmaz.

Önemli olan davranışın hangi duygusal durumda ortaya çıktığıdır.

Kohut: Bazen Ekranda Kendimizi Düzenliyoruz

Heinz Kohut’un kendilik psikolojisi açısından kişinin kendilik değerini ve bütünlüğünü koruma ihtiyacı önemlidir.

Sosyal medya gibi alanlarda kişi yalnızca içerik tüketmez; aynı zamanda kendisini başkalarının gözünden de değerlendirebilir.

“Beni kim gördü?”

“Kim beğendi?”

“Kim cevap verdi?”

“Ben nasıl görünüyorum?”

Bu sorular bazı kişilerde geçici bir güvence yaratabilir.

Bir beğeni gelir.

Bir mesaj gelir.

Birileri tepki verir.

Kişi kısa süreliğine daha görünür, daha önemli veya daha bağlantılı hissedebilir.

Fakat bu duygunun tamamen dışarıdan gelen geri bildirimlere bağlanması hâlinde, kişi telefonu tekrar tekrar kontrol etme ihtiyacı duyabilir.

Çünkü bir önceki güvence kısa süre sonra etkisini kaybeder.

Böylece telefon yalnızca eğlence değil, kendilik değerini kısa süreli düzenleyen bir araç hâline gelebilir.

Melanie Klein: İçerideki Gerilimi Dışarıya Taşımak

Melanie Klein’ın nesne ilişkileri yaklaşımı, kişinin iç dünyasındaki ilişkisel duyguların nasıl taşındığını düşünmek için önemli bir çerçeve sunar.

Bazen gün içinde yaşadığımız küçük bir olay içimizde düşündüğümüzden daha fazla gerilim yaratabilir.

Birinin bakışı.

Bir eleştiri.

Bir mesajın cevapsız kalması.

Bir işte yaşanan başarısızlık.

Birinin bizi yanlış anlaması.

İnsan bu gerilimi hemen fark etmeyebilir.

Fakat beden ve zihin bir çıkış arar.

Telefon burada kolay ulaşılabilir bir düzenleme alanı sağlayabilir.

Kişi tekrar tekrar ekrana bakarak içsel gerilimi bir süreliğine başka bir nesneye yöneltebilir.

Bu nedenle bazen “Telefonu neden bırakamıyorum?” sorusunun altında,

“Şu an içimde taşımakta zorlandığım ne var?”

sorusu bulunabilir.

McWilliams: Kaçınma Her Zaman Aynı Şekilde Görünmez

Nancy McWilliams’ın kişilik ve savunma süreçleri üzerine yazdıkları açısından düşünüldüğünde, kaçınma yalnızca bir durumdan fiziksel olarak uzaklaşmak değildir.

Bazen kişi düşünmeye başlamaz.

Bazen konuyu değiştirir.

Bazen uyur.

Bazen çalışır.

Bazen sürekli birileriyle konuşur.

Bazen de telefona bakar.

Bu nedenle yoğun telefon kullanımını tek bir psikolojik profile bağlamak doğru değildir.

Aynı davranış farklı insanlarda farklı işlevlere sahip olabilir.

Bir kişi telefonuyla gerçekten eğleniyordur.

Bir başka kişi yalnız kalmaktan kaçıyordur.

Bir başkası sürekli haber kontrol ederek belirsizliği yönetmeye çalışıyordur.

Bir diğeri sosyal onay arıyordur.

Bir başkası ise sadece alışkanlık geliştirmiştir.

Aynı davranışın altında farklı nedenler bulunabilir.

Peki Neden Özellikle Gece Telefonu Bırakmak Zorlaşır?

Gece olduğunda dışarıdaki uyaranlar azalır.

Telefonlar, televizyonlar, konuşmalar, işler ve günün hareketliliği yavaşlar.

Ve insan biraz daha kendisiyle baş başa kalır.

Tam da bu nedenle bazı kişiler yatakta daha fazla telefon kullanır.

Çünkü gün boyunca ertelenen düşünceler ve duygular gece daha görünür olabilir.

“Bugün ne oldu?”

“Yarın ne yapacağım?”

“Bana neden böyle davrandı?”

“Acaba doğru mu yaptım?”

“Hayatım nereye gidiyor?”

Gün içinde başka şeylerle bastırılan sorular gece sessizlikte daha fazla duyulabilir.

Telefon bu sessizliği kolayca doldurur.

Bir video.

Bir sosyal medya akışı.

Bir haber.

Bir mesaj.

Derken zihnin sesi biraz daha azalır.

Bu yüzden bazı kişiler için telefonu bırakmak yalnızca ekranı kapatmak değil, günün sonunda kendi iç dünyasıyla karşılaşmak anlamına gelebilir.

Varoluşçu Yaklaşım: Telefonu Bıraktığımızda Ne Kalıyor?

Varoluşçu yaklaşım burada ilginç bir soru sorabilir:

“Dışarıdaki uyaranlar çekildiğinde geriye ne kalıyor?”

İnsan yalnızca yaptığı şeylerden oluşmaz.

Ama modern hayat sürekli meşgul olmayı teşvik eder.

Bir şey izle.

Bir şey oku.

Bir şey öğren.

Bir şey paylaş.

Bir şey takip et.

Bir yere yetiş.

Bir şey satın al.

Bir sonraki içeriğe geç.

Bu akışın içinde insan bazen kendisini sürekli bir “meşguliyet” hâlinde bulabilir.

Telefonu bıraktığında ise bir boşluk oluşur.

Ve boşluk bazen düşündüğümüzden daha rahatsız edicidir.

Çünkü boşluk, insanı kendi seçtikleriyle, kendi hayatıyla ve kendi duygularıyla karşılaştırabilir.

Sartre’ın “ötekinin bakışı” üzerine düşüncelerini günümüz dijital yaşamına taşıdığımızda, insanın kendisini başkalarının bakışı üzerinden değerlendirme biçiminin ekran aracılığıyla sürekli canlı tutulabildiğini düşünebiliriz.

Yalom’un varoluşçu yaklaşımındaki seçim, sorumluluk, anlam ve kişinin kendi yaşamıyla yüzleşmesi temaları açısından da telefonun sürekli doldurduğu boşluk dikkat çekicidir.

Belki de bazen telefonu bırakmanın zor olmasının nedeni telefonda çok fazla şey olması değildir.

Telefondan uzakta kaldığımızda kendi hayatımızla baş başa kalmamızdır.

Telefonu Bırakamamak Her Zaman “Bağımlılık” Demek Değildir

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir.

Çok telefon kullanmak ile problemli telefon kullanımı aynı şey değildir.

Bir kişinin telefonu sık kullanması tek başına klinik bir tanı anlamına gelmez.

Önemli olan telefon kullanımının kişinin hayatını nasıl etkilediğidir.

Örneğin kişi:

telefon kullanmayı kontrol etmekte sürekli zorlanıyor,

uyku düzeni belirgin şekilde bozuluyor,

iş veya okul sorumluluklarını aksatıyor,

ilişkileri zarar görüyor,

telefon kullanmadığında yoğun huzursuzluk yaşıyor,

sürekli kontrol etmesine rağmen duramıyor

ve kendi kullanımını azaltmakta tekrarlayan biçimde başarısız oluyorsa,

davranışın işlevini daha yakından değerlendirmek anlamlı olabilir.

Burada önemli olan yalnızca “Kaç saat telefondayım?” sorusu değildir.

Asıl soru bazen:

“Telefon hayatımda ne işe yarıyor?”

sorusudur.

Telefonu Daha Az Kullanmak İçin Önce Neyi Anlamak Gerekebilir?

Bazen çözüm doğrudan “telefonu bırak” demektir.

Ama kişi telefonu neden eline aldığını anlamıyorsa bunu sürdürmek zor olabilir.

Bu nedenle kendimize şu soruları sorabiliriz:

Telefonu en çok hangi zamanlarda kontrol ediyorum?

Sabah uyanınca mı?

Yatmadan önce mi?

Yalnız kaldığımda mı?

Birinden cevap beklerken mi?

Sıkıldığımda mı?

Kaygılandığımda mı?

Bir işte zorlandığımda mı?

Telefonu kapattığım anda ne hissediyorum?

Sıkıntı mı?

Boşluk mu?

Kaygı mı?

Yalnızlık mı?

Merak mı?

Huzursuzluk mu?

Bazen bu sorular, davranışın arkasındaki örüntüyü fark ettirebilir.

“Telefonu Bırak” Demeden Önce “Neden Tutuyorsun?” Diye Sormak

Telefon kullanımını azaltmak elbette mümkündür.

Bildirimleri kapatmak.

Uygulamaları sınırlamak.

Telefonu yatak odasından çıkarmak.

Belirli saatlerde ekran kullanmamak.

Bu tür davranışsal düzenlemeler birçok kişi için yararlı olabilir.

Ancak bazı kişilerde davranışsal önlem bir süre sonra tekrar bozulabilir.

Çünkü asıl ihtiyaç değişmemiştir.

Kişi telefonu bir boşluğu doldurmak için kullanıyorsa, telefon ortadan kalktığında boşluk başka bir davranışla doldurulabilir.

Bu nedenle bazen daha derin bir soru gerekir:

“Ben telefonla hangi duygudan uzaklaşıyorum?”

Belki yalnızlıktan.

Belki kaygıdan.

Belki kendine yönelik eleştiriden.

Belki sıkıntıdan.

Belki hiçbir şey hissetmek istemediğin bir akşamdan.

Belki de sadece sessizlikten.

Telefonu Bırakınca Kendimize Dönmek

Belki de telefon kullanımını anlamanın en önemli yollarından biri, telefonu bir “kötü alışkanlık” gibi görmekten vazgeçip onun hayatımızdaki işlevine bakmaktır.

Çünkü bazı alışkanlıklar bize bir şey sağlar.

Telefon da sağlayabilir:

dikkatimizi dağıtır,

gerilimimizi azaltır,

bizi insanlara bağlar,

sıkıntımızı hafifletir,

bekleme duygusunu azaltır,

yalnızlığı kısa süreliğine örter.

Bu nedenle telefon elimizden düştüğünde yalnızca bir cihazı bırakmış olmayabiliriz.

Bazen kendimizi düzenleme biçimimizin bir parçasını bırakmış oluruz.

Ve bunun yarattığı boşluk ilk anda rahatsız edici olabilir.

Ama tam da o boşlukta insan bazen uzun zamandır duymadığı bazı şeyleri yeniden duymaya başlar.

“Ben aslında yorgunum.”

“Bir süredir yalnız hissediyorum.”

“Bu konu beni düşündüğümden daha fazla üzüyor.”

“Bir şeyi sürekli erteliyorum.”

“Hayatım çok dolu ama ben pek içinde değilim.”

“Biraz sessiz kalmaya ihtiyacım var.”

Belki telefonun en önemli psikolojik sorusu burada ortaya çıkıyor:

“Ekranı kapattığımda, içimde açılan şey ne?”

Psikolojik Destek Ne Zaman Düşünülebilir?

Telefon kullanmak günlük yaşamın doğal bir parçasıdır ve telefonu sık kullanmak tek başına psikolojik bir sorun olduğu anlamına gelmez.

Ancak telefon kullanımı kişinin kendi kontrolünde olmaktan çıkıyor, uyku ve günlük düzeni belirgin biçimde etkiliyor, ilişkilerde veya iş yaşamında sorun yaratıyor ya da kişi telefonu bıraktığında yoğun huzursuzluk, kaygı veya boşluk hissiyle karşılaşıyorsa davranışın altında yatan psikolojik süreçlere bakmak anlamlı olabilir.

Özellikle telefonun sürekli bir kaçış, güvence arama, yalnızlığı azaltma veya zorlayıcı duyguları bastırma aracı hâline geldiği fark ediliyorsa yalnızca ekran süresini azaltmaya değil, telefonu kullanma ihtiyacının hangi duygusal işlevi gördüğüne de bakmak gerekir.

Psikolojik destek sürecinde amaç yalnızca telefonu daha az kullanmak değil; kişinin kendi duyguları, ihtiyaçları, ilişkileri ve iç dünyasıyla ekran olmadan da daha rahat temas kurabilmesine alan açmaktır.

Samsun Atakum’da yüz yüze psikolojik destek ve Türkiye ile yurt dışından online psikolojik destek için randevu almak için benimle iletişime geçebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Telefonu sürekli kontrol etmek psikolojik bir sorun mudur?

Tek başına değildir. Önemli olan telefon kullanımının kişinin günlük yaşamını, ilişkilerini, uykusunu ve işlevselliğini nasıl etkilediğidir.

Neden canım sıkılınca hemen telefona bakıyorum?

Telefon, sıkıntı ve boşluk duygusunu kısa süreli olarak azaltan kolay ulaşılabilir bir uyaran sağlayabilir. Bazı kişilerde bu davranış zamanla otomatik hâle gelebilir.

Telefonu bırakamamak kaygıyla ilişkili olabilir mi?

Bazı kişilerde evet. Özellikle belirsizlik, yalnızlık, bekleme veya yoğun düşünceler sırasında telefonu kontrol etmek geçici bir rahatlama sağlayabilir. Ancak her sık telefon kontrolünü kaygıyla açıklamak doğru değildir.

Gece telefonu bırakmak neden daha zor geliyor?

Gece dış uyaranlar azaldığında gün içinde ertelenen düşünceler ve duygular daha görünür hâle gelebilir. Telefon da bu sessizliği doldurmanın kolay bir yolu olabilir.

Telefon kullanımını azaltmak için ne yapabilirim?

Bildirimleri azaltmak, telefonu belirli saatlerde başka bir yerde tutmak ve ekran süresini düzenlemek işe yarayabilir. Bunun yanında telefonu en çok hangi duygusal durumlarda elinize aldığınızı fark etmek de önemlidir.

Telefonu bıraktığımda huzursuz oluyorsam ne yapmalıyım?

Öncelikle bu huzursuzluğun neye benzediğini anlamaya çalışabilirsiniz. Sıkıntı, yalnızlık, kaygı, merak veya başka bir duygu olabilir. Davranışın altında ne olduğunu anlamak, yalnızca davranışı bastırmaktan daha kalıcı bir farkındalık sağlayabilir.