Dinlenirken Bile Aklımdan “Daha Yapacaklarım Var” Düşüncesi Geçiyor

Bazen günün sonunda yapılacak işlerin büyük bir kısmı tamamlanmış olsa bile insan gerçekten dinlenemeyebilir.

Telefonu bir kenara bırakırsınız. Televizyonu açarsınız, uzanırsınız ya da hiçbir şey yapmadan biraz oturmak istersiniz. Fakat zihnin bir yerinde aynı düşünce belirir:

“Daha yapacaklarım var.”

Bir süre sonra başka bir düşünce gelir:

“Şunu da halletmeliydim.”

“Yarın çok işim olacak.”

“Şimdi oturmak yerine bir şeyler yapabilirim.”

“Bu kadar boş durmam doğru mu?”

Hatta bazen ortada acil yapılması gereken hiçbir şey yoktur. Yine de dinlenmek huzur vermek yerine bir tür huzursuzluk yaratır.

Peki neden bazı insanlar hiçbir şey yapmadıkları zamanlarda bile kendilerini rahat bırakamaz?

Neden dinlenmek, ihtiyaç duyulan bir şey olmaktan çıkıp hak edilmesi gereken bir ödül gibi hissedilir?

Ve belki de daha önemli bir soru:

İnsan neden yalnızca ürettiğinde, yetiştiğinde ve bir şeyler yaptığında kendisini yeterli hisseder?

Dinlenmek neden suçluluk yaratabilir?

Dinlenmenin kendisi çoğu zaman sorun değildir. Asıl mesele, kişinin dinlenmeye yüklediği anlam olabilir.

Bazı insanlar için çalışmak yalnızca bir sorumluluk değildir. Çalışmak; düzenli olmak, başarılı olmak, işe yaramak, değerli olmak ve hatta iyi bir insan olmakla ilişkilendirilebilir.

Böyle olduğunda dinlenmek yalnızca “biraz ara vermek” anlamına gelmez.

Kişinin zihninde dinlenmek;

“Yeterince çalışmıyorum.”

“Daha fazlasını yapabilirdim.”

“Diğerleri çalışırken ben oturuyorum.”

“Boş zamanımı değerlendiriyorum.”

gibi düşüncelerle birlikte ortaya çıkabilir.

Burada dikkat çekici olan, dışarıdaki işlerin bitip bitmemesi değildir.

Çünkü yapılacak işler hiçbir zaman tamamen bitmeyebilir.

Bir e-posta daha cevaplanabilir. Bir dosya daha düzenlenebilir. Bir konu daha araştırılabilir. Evde yapılabilecek bir iş, ertesi güne hazırlanabilecek bir şey veya geleceğe ilişkin planlanabilecek başka bir konu her zaman bulunabilir.

Dolayısıyla insanın dinlenebilmesi için bütün sorumlulukların ortadan kalkmasını beklemesi, çoğu zaman mümkün olmayan bir koşul yaratır.

Çünkü mesele yalnızca ne kadar iş olduğu değildir.

Bazen mesele, kişinin kendisine dinlenme hakkını hangi koşullarda verdiğidir.

“Daha fazlasını yapmalıyım” düşüncesinin altında ne olabilir?

Psikodinamik açıdan bakıldığında kişinin sürekli kendisini çalışmaya, üretmeye veya yetişmeye zorlaması yalnızca bugünkü yaşam koşullarıyla açıklanmayabilir.

Çocukluk döneminde başarıya, sorumluluğa ve performansa verilen önem kişinin kendisiyle kurduğu ilişkinin bir parçası haline gelebilir.

Örneğin bazı çocuklar farkında olarak ya da olmayarak şu mesajları içselleştirebilir:

“Başarılı olduğumda takdir edilirim.”

“İyi bir çocuk olursam sorun çıkarmam.”

“Daha fazlasını yaparsam daha değerli olurum.”

“Yeterince başarılı değilsem hayal kırıklığı yaratırım.”

Bunların her zaman açıkça söylenmiş olması gerekmez.

Bazen çocuk, ebeveynlerinin beklentilerini, hayal kırıklıklarını, kaygılarını veya sürekli meşgul olma biçimlerini gözlemleyerek de benzer bir ilişki kurabilir.

Zamanla dışarıdan gelen beklentiler içselleşir.

Başlangıçta “Bunu yapmalıyım” diyen bir ebeveyn, öğretmen veya çevre varken, ilerleyen yıllarda kişinin içinde başka bir ses ortaya çıkabilir:

“Bunu yapmalısın.”

Artık kimsenin söylemesine gerek yoktur.

Kişi kendisini kendisi denetlemeye başlar.

Freud’un kavramlarıyla düşündüğümüzde: İçimizdeki eleştiren ses

Freud’un ortaya koyduğu süperego kavramı bu noktada önemli bir çerçeve sunar.

Süperego yalnızca toplumsal kurallarla ilgili değildir. Aynı zamanda kişinin kendisinden ne beklediğiyle, kendisini nasıl değerlendirdiğiyle ve hangi davranışları “doğru” ya da “yanlış” kabul ettiğiyle de ilişkilidir.

Bazı insanlarda bu içsel yapı oldukça talepkâr olabilir.

“Biraz daha çalış.”

“Daha disiplinli ol.”

“Henüz yeterli değil.”

“Başkaları senden daha fazla şey yapıyor.”

“Boş durma.”

Bu durumda insanın dışarıdan herhangi bir baskıya ihtiyacı kalmaz.

Kişi dinlenirken bile kendi içinde çalışan bir otoriteyle karşı karşıya olabilir.

Bu yüzden bazen bedenen koltukta oturan insanın zihni hâlâ çalışmaya devam eder.

Beden durmuş olabilir.

Fakat içerideki “yapmalısın” sesi durmamıştır.

Winnicott: Sadece bir şey yapmadan var olabilmek

Donald Winnicott’un düşünceleri, dinlenme meselesini başka bir açıdan düşünmemize yardımcı olur.

Winnicott için insanın yalnız kalabilme ve herhangi bir performans göstermeden kendi başına var olabilme kapasitesi gelişimsel açıdan önemlidir.

Bu açıdan bakıldığında dinlenmek yalnızca fiziksel olarak yorulmayı azaltmak değildir.

Bazen dinlenmek, bir şey yapmadan da var olabilmeye izin vermektir.

Fakat kişi kendisini yalnızca yaptığı şeyler üzerinden tanımlıyorsa bu oldukça zor olabilir.

Çünkü o zaman “Ben ne yapıyorum?” sorusu ile “Ben kimim?” sorusu birbirine yaklaşmaya başlar.

Çalışıyorsam üretkenim.

Bir şey başarıyorsam değerliyim.

Birilerine yardımcı oluyorsam işe yarıyorum.

Sürekli ilerliyorsam geride kalmıyorum.

Peki hiçbir şey yapmadığımda?

İşte dinlenmenin huzursuzluk yaratmaya başladığı yer bazen tam olarak burasıdır.

İnsan kendisiyle baş başa kaldığında, yaptığı şeylerin arkasında kalan kendilik duygusuyla karşılaşabilir.

Bowlby ve bağlanma açısından: Değerli olmanın bir koşulu var mı?

Bağlanma kuramı da kişinin kendisiyle ilgili temel beklentilerini anlamak açısından önemli bir perspektif sunar.

John Bowlby'nin yaklaşımında erken ilişkiler, kişinin hem başkalarının ulaşılabilirliğine hem de kendi değerine ilişkin içsel modeller geliştirmesinde rol oynar.

Kişinin zihninde zamanla şu tür örtük inançlar oluşabilir:

“İhtiyaçlarımı gösterirsem yük olurum.”

“Başarılı olursam kabul edilirim.”

“Güçlü kalmalıyım.”

“Başkalarının ihtiyaçlarını karşılamalıyım.”

“Yeterince iyi olmazsam terk edilebilirim.”

Bunların her biri bilinç düzeyinde sürekli düşünülmek zorunda değildir.

Hatta kişi kendisini oldukça bağımsız ve güçlü biri olarak görebilir.

Fakat dinlenme anları bazen bu daha derindeki düzenekleri görünür hale getirebilir.

Çünkü dinlenmek, kontrolü bir süreliğine bırakmayı gerektirir.

Kontrolü bırakmak ise bazı insanlar için sandığından daha fazla kaygı yaratabilir.

“Daha yapacaklarım var” düşüncesi bazen kaygıyı düzenleme biçimi olabilir

Sürekli meşgul olmak yalnızca üretkenlik sağlamaz.

Aynı zamanda bazı duyguların ortaya çıkmasını da engelleyebilir.

İnsan sürekli bir şeylerle ilgilendiğinde kendisini düşünmek için daha az alan bulur.

Sessizlik başladığında ise daha önce ertelenmiş düşünceler ve duygular görünür hale gelebilir.

“Gerçekten hayatımdan memnun muyum?”

“Bu kadar çalışırken neyi kaçırıyorum?”

“Ne istediğimi biliyor muyum?”

“Yoruldum ama neden duramıyorum?”

“Bir şeyleri yetiştirmeye çalışırken aslında neyin peşindeyim?”

Bu nedenle bazı insanlar için yoğunluk yalnızca yoğunluk değildir.

Yoğunluk, aynı zamanda kendisiyle karşılaşmamanın bir yolu haline gelebilir.

Elbette her çok çalışan insanın altında böyle bir çatışma olduğunu söylemek doğru olmaz. Günümüz yaşamının gerçek sorumlulukları, ekonomik koşullar, iş yükü ve belirsizlikler de kişinin sürekli meşgul olmasına neden olabilir.

Ancak kişi fırsatı olduğu halde dinlenemiyor, dinlendiğinde suçluluk duyuyor ve boş kaldığı anda huzursuzlaşıyorsa, burada yalnızca zaman yönetiminden daha derin bir mesele bulunabilir.

Varoluşçu açıdan: “Yeterince yapmak” hiçbir zaman bitmeyebilir

Varoluşçu düşünce, insanın yaşamındaki anlam, seçim, sorumluluk ve özgürlük meselelerine odaklanır.

Bu açıdan bakıldığında “Daha ne yapabilirim?” sorusunun sonu olmayabilir.

Çünkü insanın önünde her zaman başka bir ihtimal vardır.

Daha çok çalışmak.

Daha çok kazanmak.

Daha başarılı olmak.

Daha iyi görünmek.

Daha çok üretmek.

Daha fazla öğrenmek.

Daha fazla deneyim yaşamak.

Sorun şu ki yaşam yalnızca “daha fazla” üzerinden kurulduğunda yeterli olma duygusu sürekli geleceğe ertelenebilir.

“Şunu da tamamlayayım, sonra dinlenirim.”

“Bu dönem bitsin, sonra rahatlarım.”

“Biraz daha ilerleyeyim, sonra kendime zaman ayırırım.”

Fakat bir dönem biter, başka bir dönem başlar.

Bir hedef tamamlanır, başka bir hedef ortaya çıkar.

Ve insan fark etmeden yaşamını sürekli olarak gelecekte başlayacak bir rahatlama anına bağlayabilir.

Varoluşçu açıdan burada önemli olan soru belki de şudur:

“Hayatımda yalnızca ulaşmaya çalıştığım şeyler mi var, yoksa içinde bulunabildiğim anlar da var mı?”

Dinlenmek neden bazen “boşa geçen zaman” gibi gelir?

Modern yaşamda zamanın sürekli verimli kullanılması gerektiğine ilişkin güçlü bir anlayış var.

Bir şey öğrenmek.

Spor yapmak.

Çalışmak.

Kitap okumak.

Kendini geliştirmek.

Yeni bir beceri edinmek.

Plan yapmak.

Hatta bazen dinlenmenin kendisi bile verimlilik diliyle açıklanıyor:

“Daha iyi çalışabilmek için dinlen.”

Bu bakış açısında dinlenmenin kendi başına bir değeri kalmayabilir.

Dinleniyorsanız, yeniden üretken olabilmek için dinleniyorsunuzdur.

Oysa insanın bütün anlarının başka bir işe hizmet etmesi gerekmeyebilir.

Bazı anlar yalnızca yaşanabilir.

Hiçbir hedefe dönüşmeden.

Hiçbir çıktıya ihtiyaç duymadan.

Hiçbir başarıya bağlanmadan.

Belki de dinlenmeyi zorlaştıran şeylerden biri, insanın kendisine amaçsızca var olabileceği bir alan bırakmamasıdır.

Peki neden bazen gerçekten yorgun olduğumuz halde duramayız?

Çünkü fiziksel yorgunluk ile psikolojik olarak durabilme kapasitesi aynı şey değildir.

Bir insan çok yorulabilir fakat yine de kendisine durma izni vermeyebilir.

Bu durumda beden dinlenmek isterken zihnin başka bir talebi olabilir.

“Henüz bitmedi.”

“Biraz daha.”

“Şimdi bırakırsam yetişmez.”

“Boş durmak bana göre değil.”

Bu cümlelerin hangisinin size tanıdık geldiği önemli olabilir.

Daha da önemlisi, bu cümlelerin ilk ne zaman bu kadar tanıdık hale geldiği düşünülebilir.

Çünkü bazen bugün kendimize söylediğimiz şeyler, geçmişte birilerinden duyduğumuz veya ilişkiler içinde öğrendiğimiz beklentilerin devamı olabilir.

Dinlenebilmek, kendimize nasıl baktığımızla ilgilidir

Dinlenme meselesi yalnızca “programı daha iyi yapmak” veya “işleri sıraya koymak” üzerinden ele alındığında önemli bir nokta gözden kaçabilir.

İnsan kendisine nasıl davranıyor?

Yorulduğunda kendisine ne söylüyor?

Bir işi tamamlayamadığında kendisini nasıl değerlendiriyor?

Bir gününü verimsiz geçirdiğini düşündüğünde kendisiyle ilişkisi nasıl değişiyor?

Hiçbir şey başarmadığı bir günün sonunda kendisini hâlâ değerli hissedebiliyor mu?

Belki de asıl mesele burada ortaya çıkıyor.

Çünkü kişi kendisini yalnızca yaptığı şeylerle ölçmeye başladıysa, dinlenmek doğal olarak tehdit edici hale gelebilir.

Çalışmadığı zaman kendisiyle ilgili olumlu hissetmek zorlaşabilir.

Bu durumda insanın ihtiyacı daha fazla disiplin değil, bazen kendisiyle kurduğu ilişkinin nasıl şekillendiğini fark etmektir.



Psikolojik Destek Ne Zaman Düşünülebilir?

“Daha yapacaklarım var” düşüncesinin zaman zaman ortaya çıkması tek başına psikolojik bir sorun olduğu anlamına gelmez.

Yoğun çalışma dönemlerinde, önemli sorumlulukların arttığı zamanlarda veya yaşamın belirsiz olduğu süreçlerde zihnin yapılacaklara odaklanması oldukça anlaşılabilir olabilir.

Ancak dinlenememe hali uzun süredir devam ediyorsa; kişi boş kaldığında yoğun suçluluk veya kaygı yaşıyorsa, uyku ve günlük yaşam etkileniyorsa ya da kendisini sürekli olarak yetersiz hissetmesine neden oluyorsa, bu durum daha yakından ele alınabilir.

Özellikle de kişi ne kadar şey yaparsa yapsın içinde sürekli olarak “yetmedi” duygusu taşıyorsa, yalnızca yapılacak işlerin değil, kişinin kendisiyle kurduğu ilişkinin de konuşulması anlamlı olabilir.

Bazen insanın çözmeye çalıştığı şey gerçekten bitmeyen işler değildir.

Kendisini ancak bir şeyler yaptığı zaman yeterli hissedebilmesidir.

Ve belki de dinlenebilmek, bütün sorumlulukların bitmesini beklemekten önce, insanın hiçbir şey yapmadığı bir anda da kendi değerinden şüphe etmemeyi öğrenmesiyle ilgilidir.

Sık Sorulan Sorular

Dinlenirken neden suçluluk hissediyorum?

Dinlenmeye ilişkin suçluluk; kişinin başarı, sorumluluk ve değer duygusunu birbirine bağlamasıyla ilişkili olabilir. Geçmişte öğrenilen beklentiler, yüksek öz eleştiri ve sürekli üretken olma ihtiyacı bu hissi güçlendirebilir.

Sürekli meşgul olmak psikolojik olarak ne anlama gelir?

Her yoğunluk psikolojik bir probleme işaret etmez. Ancak kişi boş kaldığında huzursuzlaşıyor, kendisini değersiz hissediyor veya sürekli bir şeylerle meşgul olarak bazı düşünce ve duygulardan uzak kalıyorsa, bu durum psikolojik açıdan ele alınabilir.

Dinlenirken aklıma sürekli yapacak işler gelmesi normal mi?

Zihnin yapılacak işleri hatırlaması oldukça doğal olabilir. Fakat bu düşünceler dinlenmeyi sürekli olarak engelliyor ve kişide belirgin bir kaygı ya da suçluluk oluşturuyorsa, düşüncelerin arkasındaki anlamlara bakmak faydalı olabilir.

Neden hiçbir şey yapmadığımda kendimi kötü hissediyorum?

Bazı kişiler kendilik değerlerini üretkenlik ve başarı üzerinden değerlendirmeye alışabilir. Böyle durumlarda hiçbir şey yapmamak, bilinçli olarak istenen bir dinlenme olsa bile kişinin zihninde “yetersizlik” veya “boşa zaman geçirme” duygularını tetikleyebilir.

Sürekli çalışmak kaygıyla ilişkili olabilir mi?

Bazı kişiler için sürekli meşgul olmak kaygıyı kontrol etmenin bir yolu haline gelebilir. Bunun kişinin yaşamındaki yeri ve işlevi, bireysel öyküsü ve yaşadığı koşullar üzerinden değerlendirilmelidir.