Kısa Cevap

Çocuklukta kardeşlerle, akranlarla ya da başka çocuklarla sürekli kıyaslanmak, bazı bireylerin kendilerini yetersiz hissetmelerine, başkalarının onayını daha fazla önemsemelerine ve öz değerlerini başarı ya da başkalarının görüşleri üzerinden değerlendirmelerine neden olabilir. Her çocuk aynı şekilde etkilenmez; ancak tekrar eden kıyaslamalar, kişinin kendisiyle kurduğu ilişki üzerinde uzun vadeli izler bırakabilir.

Çocukken sık sık başka çocuklarla kıyaslandınız mı?

"Bak, abin senden daha çalışkan."

"Komşunun çocuğu yine takdir aldı."

"Neden sen de onun gibi olamıyorsun?"

Bu cümleler size tanıdık geliyor mu?

Başkalarının başarısını gördüğünüzde kendinizi yetersiz hissettiğiniz oluyor mu?

Yaptığınız şey ne kadar iyi olursa olsun, "Daha iyisini yapmalıydım." diye düşünüyor musunuz?

Kendinizi sürekli başkalarıyla karşılaştırıyor musunuz?

Eğer bu soruların bazılarına "Evet." diyorsanız, bunun yalnızca bugünkü yaşamınızla ilgili olmayabileceğini bilmek önemlidir.

Çocukluk döneminde duyduğumuz bazı mesajlar, zamanla kendimizi nasıl değerlendirdiğimizi etkileyebilir. Özellikle sürekli kıyaslanan çocuklar, zamanla kendi değerlerini kim oldukları üzerinden değil, başkalarına ne kadar benzeyebildikleri ya da onları ne kadar geçebildikleri üzerinden değerlendirmeye başlayabilir.

Peki çocuklukta kıyaslanmak neden bu kadar etkili olabilir?

Kıyaslanmak Neden Bu Kadar Yaralayıcı Olabilir?

Kıyaslanmak yalnızca iki kişinin karşılaştırılması değildir.

Çocuk için çoğu zaman şu mesajı da taşıyabilir:

"Olduğun hâlin yeterli değil."

Çocuk bunu bilinçli olarak düşünmeyebilir. Ancak sık tekrar eden kıyaslamalar zamanla şu inançların oluşmasına zemin hazırlayabilir:

• Ben yeterince iyi değilim.
• Daha başarılı olursam değerli olurum.
• Sevilmek için daha çok çabalamalıyım.
• Hata yaparsam hayal kırıklığı yaratırım.

Bu düşünceler çocuklukta şekillenmeye başlasa da etkileri yetişkinlikte de devam edebilir.

Öz Değer Başarıyla Aynı Şey Değildir

Öz değer, kişinin yalnızca başarılı olduğunda kendini değerli hissetmesi değildir.

Sağlıklı bir öz değer, hata yapılsa bile kişinin kendisini tamamen değersiz hissetmemesini sağlar.

Ancak çocuklukta sürekli kıyaslanan bazı bireyler için değer görmek, başarıyla eş anlamlı hâle gelebilir.

Sınavdan yüksek not almak…

İş hayatında takdir edilmek…

Sürekli üretken olmak…

Başkalarından övgü almak…

Kısa süreli olarak iyi hissettirebilir. Fakat bu his kalıcı olmayabilir. Çünkü kişi zamanla değerini kendi içinden değil, dışarıdan almaya başlayabilir.

Alfred Adler: Kıyaslanmak Yetersizlik Hissini Güçlendirebilir

Bireysel Psikoloji'nin kurucusu Alfred Adler, çocukluk yıllarında yaşanan deneyimlerin kişinin kendisini nasıl algıladığını etkileyebileceğini vurgular.

Adler'e göre her insan zaman zaman yetersizlik duygusu yaşayabilir. Bu, gelişimin doğal bir parçasıdır. Ancak çocuk sürekli başkalarıyla kıyaslanıyorsa, bu duygu daha yoğun yaşanabilir.

Örneğin çocuk, kardeşinin ya da arkadaşının başarısını kendi başarısızlığı gibi algılamaya başlayabilir.

Bu durumda amaç yalnızca gelişmek değil, sürekli başkalarını geçmek hâline gelebilir.

Yetişkinlikte ise kişi bulunduğu noktadan çok, başkalarının nerede olduğuna odaklanabilir.

Winnicott: Olduğumuz Gibi Kabul Edildiğimizi Hissetmek

Psikanalist Donald Winnicott, çocukların gelişiminde kabul edilmenin ve görüldüğünü hissetmenin önemini vurgular.

Çocuk sürekli başka biriyle karşılaştırıldığında, şu düşünce gelişebilir:

"Ben olduğum hâlimle yeterli değilim."

Bu durumda çocuk, olduğu kişi olmaktan çok, ailesinin görmek istediği kişi olmaya çalışabilir.

Kendi isteklerini, duygularını ve ihtiyaçlarını geri plana atabilir.

Yetişkinlikte ise bu durum, sürekli başkalarının beklentilerine göre yaşama eğilimi olarak karşımıza çıkabilir.

Kohut: Görülme ve Değer Görme İhtiyacı

Heinz Kohut'un Kendilik Psikolojisi yaklaşımına göre çocukların yalnızca fiziksel ihtiyaçlarının değil, duygusal olarak görülmeye ve anlaşılmaya da ihtiyaçları vardır.

Çocuk başarılarından bağımsız olarak değer gördüğünü hissedebildiğinde, daha sağlam bir öz değer geliştirebilir.

Ancak ilgi ve takdir yalnızca başarıya bağlı olduğunda, kişi zamanla kendisini olduğu gibi değil, başardıkları kadar değerli hissetmeye başlayabilir.

Bu nedenle bazı yetişkinler çok başarılı olmalarına rağmen kendilerini yeterli hissedemezler.

Çünkü içlerindeki değerlendirme ölçütü hiçbir zaman tamamen doymaz.

Başkalarıyla Kıyaslamak Bir Alışkanlığa Dönüşebilir

Çocuklukta sürekli kıyaslanan bazı bireyler, yetişkin olduklarında da bunu farkında olmadan sürdürür.

Sosyal medyada başkalarının hayatına bakarken…

İş arkadaşlarının başarılarını duyduklarında…

Arkadaşlarının ilişkilerini gördüklerinde…

Kendi hayatlarını değerlendirmek yerine, sürekli başkalarının hayatıyla karşılaştırabilirler.

Bu durum zamanla mutsuzluğu artırabilir. Çünkü mutluluk, kişinin kendi gelişimini görmekten çok, başkalarının gerisinde kalıp kalmadığını düşünmeye bağlı hâle gelir.

Bu Herkes İçin Geçerli midir?

Hayır.

Çocuklukta kıyaslanan her birey yetişkinlikte öz değer sorunları yaşayacak diye bir kural yoktur.

Birçok etken bu süreci etkileyebilir. Çocuğun mizacı, diğer aile üyeleriyle kurduğu ilişkiler, destekleyici yetişkinlerin varlığı ve yaşam boyunca karşılaştığı deneyimler bu etkileri değiştirebilir.

Bu yazıda ele alınan noktalar, olası psikolojik süreçleri anlamaya yönelik genel bir çerçeve sunmaktadır.

Kendinize Şu Soruları Sorabilirsiniz

Aşağıdaki sorular üzerinde düşünmek, kendi deneyimlerinizi anlamanıza yardımcı olabilir:

• Kendimi en çok kimlerle kıyaslıyorum?
• Başarılı olmadığımda kendimi nasıl hissediyorum?
• Başkalarının övgüsüne neden bu kadar ihtiyaç duyuyorum?
• Hata yaptığımda kendime nasıl davranıyorum?
• Çocukken başarılarım kadar, duygularım da görülüyor muydu?

Bu soruların doğru ya da yanlış cevapları yoktur. Ama kendinizle kurduğunuz ilişkiyi fark etmeniz için önemli ipuçları sunabilir.

Psikolojik Destek Ne Zaman Faydalı Olabilir?

Eğer;

• Kendinizi sürekli başkalarıyla kıyaslıyorsanız,
• Başarılı olsanız bile kendinizi yeterli hissetmiyorsanız,
• Eleştirilerden çok yoğun etkileniyorsanız,
• Öz değerinizi yalnızca başarı üzerinden değerlendiriyorsanız,
• Sürekli daha fazlasını yapmak zorundaymış gibi hissediyorsanız,

psikolojik destek almak bu düşünce ve ilişki örüntülerini anlamanıza yardımcı olabilir.

Psikodinamik yaklaşım, yalnızca bugünkü duygulara değil, bu duyguların yaşam öykünüz içinde nasıl şekillendiğine de odaklanır. Amaç geçmişi değiştirmek değil; bugün kendinizle kurduğunuz ilişkiyi daha iyi anlayabilmektir.

Sonuç

Çocuklukta kıyaslanmak, her zaman açıkça fark edilen bir iz bırakmayabilir. Bazen bu etki, yıllar sonra kendimizi sürekli başkalarıyla karşılaştırırken, başarılarımızı küçümserken ya da ne yaparsak yapalım yeterli hissetmezken ortaya çıkabilir.

Elbette her kıyaslama aynı sonucu doğurmaz ve her çocuk bu deneyimlerden aynı şekilde etkilenmez. Ancak bir çocuğun yalnızca başarılarıyla değil, duygularıyla, çabasıyla ve olduğu hâliyle de kabul edildiğini hissetmesi, sağlıklı bir öz değer gelişimi açısından önemlidir.

Yetişkinlikte kendinizi sürekli başkalarının gerisinde hissediyor ya da değerinizi yalnızca başarılarınızla ölçüyorsanız, bunun nedenlerini merak etmek kendinizi daha yakından tanımanız için önemli bir başlangıç olabilir.

Sık Sorulan Sorular

Çocuklukta kıyaslanmak özgüven eksikliğine neden olur mu?

Tek başına her zaman neden olmaz. Ancak sürekli ve olumsuz biçimde kıyaslanmak, bazı bireylerde özgüven ve öz değer üzerinde olumsuz etkiler oluşturabilir.

Kardeşler arasında kıyaslama yapmak doğru mudur?

Kardeşlerin güçlü yönlerini birbirleriyle karşılaştırmak yerine, her çocuğun bireysel özelliklerini ve gelişimini desteklemek daha sağlıklı bir yaklaşım olarak kabul edilir.

Yetişkinlikte sürekli kıyaslama alışkanlığı değişebilir mi?

Evet. Kişi bu örüntüyü fark ettikçe ve kendisiyle kurduğu ilişkiyi yeniden değerlendirdikçe, zaman içinde daha gerçekçi ve şefkatli bir bakış açısı geliştirebilir.

Bilal KAYA | Yetişkin ve Çocuk Psikoloğu | Online Psikolog | Samsun Psikolog | Atakum Psikolog