Bir çocuğa sınır koymak ebeveynliğin en zor alanlarından biri olabilir.

Çünkü ebeveyn bir yandan çocuğunun kuralları öğrenmesini isterken, diğer yandan onunla arasındaki ilişkinin zarar görmesini istemez.

“Bana saygı duysun ama benden korkmasın.”

“Kuralları öğrensin ama kendisini baskı altında hissetmesin.”

“Hayır dediğimde beni anlasın ama benden uzaklaşmasın.”

Bu iki ihtiyacın birbirine zıt olduğu düşünülebilir.

Oysa çocuk için sınır ile korku aynı şey değildir.

Bir çocuk sınırı öğrenebilir ve aynı zamanda ebeveyninin yanında güvende hissedebilir.

Hatta çoğu zaman güven duygusu olmadan sağlıklı sınırların öğrenilmesi de oldukça zorlaşır.

Çünkü çocuk için sınır yalnızca:

“Bunu yapamazsın.”

mesajı değildir.

Aynı zamanda:

“Dünyanın kuralları var.”

“Bazı şeylerin bir zamanı var.”

“Başkalarının da sınırları var.”

“Benim duygularım kabul ediliyor ama her davranışım kabul edilmiyor.”

gibi birçok deneyimi içerir.

Bu nedenle mesele yalnızca çocuğun söz dinlemesi değildir.

Asıl mesele, çocuğun sınır ile sevginin birbirine zıt olmadığını öğrenebilmesidir.

Çocuk Sınırı Nasıl Öğrenir?

Çocuklar sınırları yalnızca söylenen kurallar aracılığıyla öğrenmez.

İlişki içerisinde öğrenirler.

Bir ebeveyn:

“Hayır.”

dediğinde çocuğun yalnızca hayır kelimesini değil, bu hayırın nasıl söylendiğini de deneyimlemesi önemlidir.

Ebeveyn sakin mi?

Bağırıyor mu?

Tehdit ediyor mu?

Çocuğun duygusuna yer bırakıyor mu?

Sınır koyarken çocuğu bütünüyle reddediyor mu?

Yoksa:

“Buna izin vermiyorum ama seni hâlâ görüyorum.”

mesajını verebiliyor mu?

Çocuk bu farkı zaman içerisinde deneyimleyerek öğrenir.

Bu yüzden sınır koymak yalnızca kuralları belirlemek değildir.

Sınırın ilişkinin içinde nasıl yaşandığıdır.

Sınır Koymak Neden Çocuğu Korkutmak Anlamına Gelmez?

Bir çocuk ebeveyninin sınır koyduğunu gördüğünde hayal kırıklığı yaşayabilir.

Üzülebilir.

Öfkelenebilir.

Karşı çıkabilir.

Bu duygular çocuğun ebeveynden korktuğu anlamına gelmez.

Tam tersine çocuk, ebeveyniyle aynı fikirde olmamanın mümkün olduğunu deneyimleyebilir.

Önemli olan çocuğun:

“Annem bana kızdığı için beni sevmiyor.”

ya da

“Babam istediğimi yapmadığımda beni reddedecek.”

gibi bir sonuca ulaşmamasıdır.

Burada sınır ile reddedilme arasında bir ayrım oluşur.

“Bunu yapmana izin vermiyorum.”

ile

“Sen zaten hep sorun çıkarıyorsun.”

aynı şeyi anlatmaz.

İlkinde davranışa sınır konur.

İkincisinde ise çocuk hakkında bir kimlik yargısı oluşur.

Bu fark, çocuğun kendilik algısı açısından oldukça önemlidir.

Winnicott: Sınırın İçinde Güvenli Bir İlişki Kurmak

Donald Winnicott'un yeterince iyi ebeveynlik anlayışı, sınır koyma konusunda önemli bir perspektif sunar.

Winnicott'a göre çocuğun gelişimi için kusursuz bir ebeveyn gerekmez.

Çocuğun ihtiyaçlarına yeterince duyarlı olan, onu taşıyabilen ve gelişimine uygun biçimde gerçeklikle karşılaşmasına yardımcı olan bir çevre önemlidir.

Bu açıdan ebeveynin çocuğun her istediğini gerçekleştirmesi gerekmez.

Hatta gerçeklikle sağlıklı biçimde karşılaşabilmesi için çocuğun zaman zaman engellenmesi ve hayal kırıklığı yaşaması da gerekir.

Çocuk her istediğini elde edemez.

Her zaman ebeveyniyle aynı fikirde olamaz.

Her istediği davranışı gerçekleştiremez.

Bunların hepsi yaşamın gerçekliğinin parçalarıdır.

Ancak çocuk bunlarla karşılaşırken ilişkisinin devam ettiğini hissederse, sınırın sevgiyi ortadan kaldırmadığını öğrenebilir.

Winnicott açısından burada önemli olan bir anlamda şudur:

Çocuk gerçeklikle karşılaşırken ilişkinin taşıyıcılığını kaybetmemelidir.

Çocuğun Korkması ile Çocuğun Sınırı Ciddiye Alması Aynı Şey Değildir

Ebeveynler bazen:

“Benden korkuyor, demek ki sözümü dinliyor.”

diyebilir.

Ancak korku ile içselleştirilmiş sınır birbirinden farklıdır.

Korkan çocuk ebeveyninin yanında davranışını değiştirebilir.

Ama ebeveyn yanında olmadığında aynı davranışı sürdürmeye devam edebilir.

Çünkü çocuk henüz:

“Neden böyle yapmamalıyım?”

sorusunun cevabını içselleştirmemiş olabilir.

Sadece:

“Yakalanırsam başıma kötü bir şey gelir.”

diye düşünüyordur.

Bu durumda sınır dışarıdan dayatılmıştır.

Oysa sağlıklı gelişimde çocuk zaman içerisinde dışsal sınırları içselleştirmeye başlar.

“Bunu yapmamalıyım çünkü başkasına zarar verebilir.”

“Sıramı beklemeliyim.”

“Biri istemiyorsa durmalıyım.”

Bu noktada sınır yalnızca ebeveynin koyduğu bir kural olmaktan çıkar.

Çocuğun kendi iç dünyasında anlam kazanmaya başlar.

Bowlby: Çocuk Neden Güvenli Bir İlişki İçinde Daha Rahat Sınır Öğrenebilir?

John Bowlby'nin bağlanma kuramında çocuk için bakım veren kişinin güvenilir ve ulaşılabilir olması önemlidir.

Çocuk kendisini güvende hissettiğinde çevresini keşfetmeye daha rahat yönelebilir.

Bu keşif sırasında sınırlarla da karşılaşır.

Düşer.

Yanılır.

Bir şey ister.

“Hayır” duyar.

Bir başka çocuğun sınırını öğrenir.

Bütün bunlar gelişimin parçalarıdır.

Güven duygusu burada çocuğun her istediğini yapabilmesi anlamına gelmez.

Tam tersine çocuk:

“Bana hayır denebilir ama ilişki devam eder.”

deneyimini yaşayabilir.

Bu oldukça önemli bir mesajdır.

Çünkü çocuk için “hayır” bazen bilinçdışı olarak reddedilme gibi hissedilebilir.

Güvenli ilişkide ise zamanla:

“Bana hayır denmesi, sevilmediğim anlamına gelmez.”

ayrımı gelişebilir.

Çocuğa “Hayır” Demek Neden Bazen Ebeveyni de Zorlar?

Çocuğunun üzülmesine dayanmak her ebeveyn için kolay değildir.

Çocuk ağladığında sınırı kaldırmak daha kolay gelebilir.

Çocuk öfkelendiğinde:

“Tamam, senin dediğin olsun.”

demek çatışmayı kısa vadede bitirebilir.

Ancak çocuk böylece bazen şunu öğrenebilir:

“Ben yeterince yoğun tepki verirsem sınır değişebilir.”

Bu nedenle sınırın yalnızca söylenmesi değil, sürdürülebilmesi de önemlidir.

Fakat burada sertlik ile kararlılığı birbirinden ayırmak gerekir.

Kararlı olmak:

“Seni anlıyorum ama kararım değişmeyecek.”

demektir.

Sertlik ise:

“Kes sesini, bir daha bunu istemeyeceksin!”

gibi korkutucu ve aşağılayıcı bir iletişime dönüşebilir.

Çocuk için sağlıklı olan sert bir ebeveyn değil, sınırı net olan bir ebeveyndir.

Çocuğun Duygusunu Kabul Etmek Sınırı Kaldırmak mıdır?

Hayır.

Çocuk:

“Ama ben bunu istiyorum!”

diyebilir.

Ebeveyn:

“Bunu gerçekten çok istedin.”

diyebilir.

Ama ardından:

“Yine de bugün bunu yapmayacağız.”

diyebilir.

Bu iki mesaj birbirinin zıttı değildir.

Çocuğun duygusu kabul edilebilir.

Sınır korunabilir.

Çocuğun öfkelenmesine izin verilebilir.

Vurmasına izin verilmeyebilir.

Üzülmesine izin verilebilir.

Kendisine veya başkasına zarar vermesine izin verilmeyebilir.

Bu ayrım çocuğun önemli bir gelişimsel deneyim kazanmasını sağlar:

“Duygularım kabul edilebilir ama davranışlarımın sınırları vardır.”

Bion: Ebeveyn Çocuğun Duygusunu Taşırken Ne Yapıyor?

Wilfred Bion'un düşünceleri, çocuğun henüz anlamlandıramadığı yoğun duyguların bakım veren kişiyle ilişkide nasıl işlenebildiğini anlamamız açısından önemlidir.

Çocuk çok öfkelenebilir.

Ebeveyn de onunla birlikte öfkenin içine çekilebilir.

Çocuk korkabilir.

Ebeveyn ondan daha fazla korkabilir.

Çocuk hayal kırıklığı yaşayabilir.

Ebeveyn bunu hemen ortadan kaldırmak isteyebilir.

Böyle olduğunda çocuğun duygusu daha da büyüyebilir.

Ebeveynin görevi çocuğun duygusunu yok etmek değildir.

Onu taşıyabilecek bir çerçeve oluşturabilmektir.

Örneğin:

“Çok kızdığını görüyorum. Kızabilirsin. Ama bana vuramazsın.”

Bu cümlede hem duyguya yer vardır hem de sınır vardır.

Çocuk zaman içerisinde bu iki şeyin aynı anda mümkün olduğunu öğrenebilir.

Çocuk Sınırı Öğrenirken Kendi İradesini de Geliştirir

Çocukların her zaman ebeveynlerinin istediğini yapması gelişimin hedefi değildir.

Çocuğun kendi iradesini geliştirmesi de önemlidir.

“Ben istemiyorum.”

“Ben kendim yapacağım.”

“Hayır.”

“Ben bunu seçiyorum.”

Bu cümleler ebeveyn açısından zaman zaman zorlayıcı olabilir.

Fakat çocuk kendi tercihlerini ortaya koydukça ayrı bir birey olduğunu deneyimlemeye başlar.

Burada ebeveynin görevi bu iradeyi tamamen ortadan kaldırmak değildir.

Çocuğun iradesi ile gerçekliğin sınırlarını birlikte öğretmektir.

Çocuk:

“İsteyebilirim ama her istediğim gerçekleşmeyebilir.”

“Hayır diyebilirim ama başkalarının da hayır deme hakkı vardır.”

“Kendi kararlarım olabilir ama başkalarının sınırlarını da gözetmeliyim.”

gibi deneyimler kazanır.

Bu, yalnızca itaatten çok daha kapsamlı bir gelişim alanıdır.

Çocuk Neden Bazen Sınırı Tekrar Tekrar Test Eder?

Çocuk sınırı bir kez duyduğunda her zaman hemen içselleştirmez.

Tekrar sorabilir.

Bir daha deneyebilir.

Başka bir zamanda yeniden isteyebilir.

Bu davranışın her zaman “inat” olarak değerlendirilmesi gerekmez.

Çocuk bazen:

“Bu sınır gerçekten var mı?”

diye ilişki içerisinde deney yapıyor olabilir.

Bazen:

“Öfkelensem de karar değişmeyecek mi?”

sorusunun cevabını arıyor olabilir.

Bazen de yalnızca gelişimsel olarak dürtülerini düzenlemekte zorlanıyor olabilir.

Bu noktada tutarlı sınırlar çocuğun dünyasını daha öngörülebilir hâle getirebilir.

Çocuğun Sınırı Öğrenmesi İçin Korkuya İhtiyacı Var mı?

Hayır.

Korku hızlı bir itaat sağlayabilir.

Fakat sağlıklı sınır öğrenimi yalnızca korkuya dayanmaz.

Çocuğun zamanla davranış ile sonuç arasındaki ilişkiyi anlaması, başkalarının haklarını fark etmesi ve kendi davranışlarını düzenlemeyi öğrenmesi gerekir.

Korku:

“Babam görürse kızar.”

mesajını güçlendirebilir.

İçselleştirilmiş sınır ise:

“Bunu yapmamalıyım çünkü doğru değil ve başkasına zarar verebilir.”

anlayışına dönüşür.

Bu ikisi birbirinden oldukça farklıdır.

Ebeveynin amacı çocuğun ebeveyn yokken de sınırı sürdürebileceği bir iç düzen geliştirmesine yardımcı olmaktır.

Ebeveynler Ne Yapabilir?

Sınır koyarken öncelikle çocuğun duygusunu görmek ve davranışa ilişkin sınırı netleştirmek yardımcı olabilir.

“Bunu çok istediğini biliyorum ama buna izin vermiyorum.”

gibi bir ifade, hem çocuğun arzusunu görür hem de sınırı korur.

Çocuk öfkelendiğinde uzun açıklamalar yapmak yerine kısa ve sakin cümleler kullanmak daha anlaşılır olabilir.

Bir başka önemli nokta da çocuğun kişiliğine yönelik etiketlerden kaçınmaktır.

“Sen çok yaramazsın.”

yerine:

“Oyuncağı fırlatmana izin vermiyorum.”

demek, davranış ile çocuğun kendisini birbirinden ayırır.

Çocuğun sakinleşmesinden sonra yaşanan durum konuşulabilir.

“Az önce çok kızdın.”

“Bunu istememen normal.”

“Ama vurmak doğru değil.”

“Bir dahaki sefere kızdığında bana söyleyebilirsin.”

Böylece çocuk hem duygusunun kabul edildiğini hem de davranışlarının sınırları olduğunu öğrenir.

Ve ebeveynin kendi duygusunu da fark etmesi önemlidir.

Çocuğun ağlaması sizi çok öfkelendiriyorsa veya çocuğun size karşı çıkması sizde yoğun bir güç kaybı hissi yaratıyorsa, mesele yalnızca çocuğun davranışı olmayabilir.

Ebeveynin kendi duygusal tepkisini fark etmesi de sağlıklı sınır koymanın bir parçasıdır.

Psikolojik Destek Ne Zaman Düşünülebilir?

Çocuğunuz sınırlarla karşılaştığında çok yoğun tepkiler veriyor, ev içerisinde sınır koyma sürekli bir güç mücadelesine dönüşüyor veya siz çocuğunuza sınır koyarken sürekli korku, suçluluk ve çaresizlik hissediyorsanız psikolojik destek faydalı olabilir.

Çocuklarla yürütülen psikolojik destek sürecinde yalnızca çocuğun davranışı değil, çocuğun duygusal ihtiyaçları, gelişimsel özellikleri ve ebeveynleriyle kurduğu ilişki birlikte değerlendirilebilir. Dinamik yaklaşım açısından çocuğun sınır karşısındaki tepkisinin anlamı, ebeveynin bu davranışa verdiği duygusal karşılık ve aile içerisindeki tekrar eden ilişkisel örüntüler ele alınabilir.

Çocuk merkezli oyun terapisi de çocuğun duygularını ve yaşantılarını oyun aracılığıyla ifade edebilmesine alan sağlayabilir.

Samsun çocuk psikoloğu arayışında olan ebeveynler için Samsun Atakum'da yüz yüze psikolojik destek ve Samsun oyun terapisi çalışmaları yürütülmektedir. Farklı şehirlerde yaşayan aileler için online psikolojik destek seçenekleri de bulunmaktadır. Randevu almak için benimle iletişime geçebilirsiniz.

Sonuç

Çocuğun sınırları öğrenmesi ile ebeveyninden korkması aynı şey değildir.

Korku, çocuğun davranışını kısa vadede değiştirebilir.

Ama asıl hedef, çocuğun zaman içerisinde sınırları içselleştirebilmesidir.

Winnicott'un yeterince iyi ebeveynlik yaklaşımı, çocuğun gerçeklikle karşılaşırken güvenli bir ilişkiye ihtiyaç duyduğunu hatırlatır.

Bowlby, çocuğun güvenli bir bağ içerisinde hem ebeveyniyle yakınlık kurabildiğini hem de dünyayı keşfedebildiğini gösterir.

Bion, çocuğun yoğun duygularının ilişki içerisinde nasıl taşınabileceğini anlamamıza yardımcı olur.

Mahler ise çocuğun giderek ayrı bir birey hâline gelmesinin gelişimin doğal bir parçası olduğunu ortaya koyar.

Bütün bunlar sınır koymanın temel amacının itaat eden bir çocuk yetiştirmek olmadığını gösterir.

Amaç çocuğun:

“Duygularım olabilir.”

“İsteklerim olabilir.”

“Bana hayır denebilir.”

“Ben de başkalarına hayır diyebilirim.”

“Her davranışımın bir sınırı vardır.”

“Ve bütün bunlara rağmen sevildiğim ilişkilerim devam eder.”

deneyimlerini kazanabilmesidir.

Belki de sağlıklı sınırın en önemli özelliği budur:

Çocuğa “Seni kontrol ediyorum.” değil, “Dünyada sınırlar var ve sen bu sınırların içinde güvendesin.” mesajını verebilmek.

Çünkü çocuk yalnızca kurallara uymayı öğrenmez.

İlişkiler içerisinde nasıl var olacağını da öğrenir.

Ve ebeveynin çocuğa verebileceği en güçlü deneyimlerden biri, sınırların sevginin karşıtı olmadığını yaşayarak gösterebilmektir.

Sık Sorulan Sorular

Çocuğum benden korkmadan sözümü dinleyebilir mi?

Evet. Çocuğun bir sınırı ciddiye alması için ebeveyninden korkması gerekmez. Güvenli ve tutarlı ilişkide çocuk zamanla sınırların anlamını öğrenebilir.

Çocuğuma “hayır” demek onu benden uzaklaştırır mı?

Tek başına hayır demek çocuğunuzla ilişkinizi bozmaz. Sınırın nasıl konduğu ve çocuğa sınırla birlikte ilişkinin devam ettiği mesajının verilebilmesi önemlidir.

Çocuğum ağladığında sınırımı kaldırmalı mıyım?

Çocuğun ağlaması sınırın yanlış olduğu anlamına gelmez. Çocuğun duygusunu kabul ederken sınırı korumak mümkündür.

Çocuğum öfkelendiğinde onu cezalandırmalı mıyım?

Öfke duygusunun kendisi cezalandırılması gereken bir durum değildir. Ancak zarar verici davranışlara sınır konulabilir ve çocuk sakinleştiğinde yaşanan durum üzerine konuşulabilir.

Sınır koyarken bağırmak yanlış mı?

Ebeveynin zaman zaman öfkelenmesi insanîdir. Ancak sürekli bağırma, tehdit etme veya korkutma çocuğun sınırı anlamasından çok korku geliştirmesine neden olabilir. Mümkün olduğunca sakin ve net bir yaklaşım daha işlevsel olabilir.

Çocuğum sınırları neden sürekli test ediyor?

Çocuk sınırın gerçekten var olup olmadığını, değişip değişmeyeceğini veya farklı koşullarda da geçerli olup olmadığını deneyimliyor olabilir. Gelişimsel olarak sınırların tekrar tekrar karşılaşılması ve tutarlı olması çocuğun bunları içselleştirmesine yardımcı olabilir.

Çocuğum benden korkuyorsa bu sınır koyduğum anlamına mı gelir?

Hayır. Korku ile sınırın içselleştirilmesi farklı şeylerdir. Korkan çocuk yalnızca cezadan kaçınmak için davranışını değiştirebilir. İçselleştirilmiş sınırda çocuk zamanla davranışın nedenini de anlamaya başlar.