Çocuğum Okuldan Gelince Sürekli Öfkeleniyor: Neden Evde Böyle Davranıyor?

Sabah evden çıkarken oldukça sakindir.

Okula gider.

Gününü geçirir.

Öğretmeniyle konuşur, arkadaşlarıyla vakit geçirir, derslerine katılır.

Fakat eve geldiğinde sanki başka bir çocuk olur.

Çantasını fırlatır.

Kardeşine bağırır.

En küçük şeye öfkelenir.

“Hayır!” demeye başlar.

Yemek istemez.

Odadan çıkmak istemez.

Bazen ağlar, bazen bağırır, bazen de hiçbir şey anlatmadan herkese karşı sertleşir.

Ebeveynin zihninde ise çok doğal bir soru belirir:

“Okulda böyle değilse neden evde sürekli öfkeleniyor?”

Hatta bazen şu düşünce de ortaya çıkabilir:

“Öğretmeni çok uyumlu olduğunu söylüyor ama eve geldiğinde hiçbir şey yaptırmıyor.”

“Başkalarının yanında sorun çıkarmıyor, bize gelince neden böyle davranıyor?”

“Acaba bizi mi dinlemiyor?”

“Evde fazla mı taviz veriyoruz?”

Bu tablo birçok aile için kafa karıştırıcı olabilir.

Fakat burada önemli bir nokta vardır:

Çocuğun okuldan sonra öfkelenmesi, her zaman evde bir sorun olduğu anlamına gelmez.

Aynı şekilde, okulda uyumlu görünmesi de çocuğun gün boyunca hiçbir zorluk yaşamadığını göstermez.

Çünkü çocuk gün içerisinde farklı ortamlarda, farklı beklentilerle ve farklı ilişki biçimleriyle karşılaşır.

Ve bazen eve geldiğinde gördüğümüz öfke, yalnızca “kötü davranış” değil; çocuğun gün boyunca taşıdığı yükün başka bir ortamda ortaya çıkma biçimi olabilir.

Okulda Sakin, Evde Öfkeli Olması Ne Anlama Gelir?

Öncelikle bu durumu tek bir açıklamayla anlamlandırmamak gerekir.

Bazı çocuklar okulda daha kontrollü davranabilir. Kurallara uyar, öğretmenini dinler, arkadaşlarıyla ilişkisini sürdürür ve yaşadığı bazı duyguları o an için dışarıya yansıtmayabilir.

Bu süreçte dikkatini vermesi, beklemesi, sırasını koruması, başkalarıyla iletişim kurması ve kendisini farklı ortamlara uyarlaması gerekir.

Eve geldiğinde ise günün talepleri sona ermiştir.

Artık daha tanıdık bir ortam vardır.

Ebeveyn vardır.

Güven duyduğu kişiler vardır.

Ve bazen gün boyunca ertelenmiş olan duygular bu ortamda daha görünür hâle gelebilir.

Bu, “Çocuk okulda bütün duygularını bastırıyor, eve gelince çıkarıyor.” şeklinde kesin bir açıklama değildir.

Ancak davranışın bağlama göre değişebileceğini anlamak açısından önemli bir ihtimaldir.

Bazen çocuk okulda gerçekten daha fazla zorlanıyor olabilir.

Bazen okulda bir problem yaşadığı için eve geldiğinde gergin olabilir.

Bazen de yalnızca günün sonunda yorgunluğu, açlığı ve zihinsel yükü artmış olabilir.

Bu nedenle önce:

“Evde neden kötü davranıyor?”

yerine,

“Günün hangi noktasında ve hangi koşullarda zorlanıyor?”

diye bakmak daha anlamlıdır.

Eve Gelmek Bazen Çocuk İçin Bir Geçiş Anıdır

Yetişkinler açısından okuldan eve gelmek yalnızca mekân değiştirmek gibi görünür.

Çocuk açısından ise bu, bir dünyadan başka bir dünyaya geçiş anlamına gelir.

Okulda belli kurallar vardır.

Belirli beklentiler vardır.

Çocuk öğretmeniyle, arkadaşlarıyla ve okul ortamıyla sürekli ilişki içerisindedir.

Eve geldiğinde ise başka bir düzene geçmesi gerekir.

Üstelik bazen çocuk daha kapıdan girer girmez ebeveynin soruları ile karşılaşır:

“Bugün okul nasıldı?”

“Öğretmenin ne dedi?”

“Ödevin var mı?”

“Neden bu kadar geç geldin?”

“Kardeşinle neden kavga ediyorsun?”

Bu soruların hiçbiri tek başına yanlış değildir.

Ancak çocuk için okuldan eve geçişin kendisi zaten bir düzen değişikliğidir.

Bazen önce durmaya, dinlenmeye ve yeniden kendi ritmine dönmeye ihtiyaç duyar.

Bu nedenle eve gelir gelmez konuşmak istememesi ya da küçük bir şeye tepki vermesi, tek başına ciddi bir problem olduğu anlamına gelmez.

Bazen Öfkenin Altında Yorgunluk Vardır

Çocuklarda öfke her zaman doğrudan öfke ile başlamaz.

Uzun bir okul gününün ardından çocuk fiziksel ve zihinsel olarak yorulmuş olabilir.

Aç olabilir.

Uykusuz olabilir.

Gün içerisinde çok fazla dikkat göstermiş olabilir.

Sosyal ilişkiler içinde yoğun çaba harcamış olabilir.

Bir şeyleri yetiştirmeye çalışmış olabilir.

Bu durumda toleransı düşebilir.

Normalde kolayca karşılayacağı bir durum, günün sonunda çok daha büyük bir tepki yaratabilir.

Örneğin sabah kardeşinin oyuncağını almasına gülebilen bir çocuk, okuldan geldikten sonra aynı olay karşısında öfkelenebilir.

Burada:

“Sabah yapmıyordun, şimdi neden yapıyorsun?”

demek yerine, çocuğun günün sonunda daha düşük bir duygusal kapasiteyle karşı karşıya olabileceğini düşünmek önemlidir.

Çünkü bazen çocuk daha öfkeli değildir.

Sadece daha fazla yorulmuştur.

Çocuk Bazen Eve Geldiğinde Kendini Daha Güvenli Hissedebilir

Winnicott’un çocuk gelişiminde vurguladığı “yeterince iyi çevre” ve bakım verenin sunduğu güvenli ortam kavramları burada anlamlı olabilir.

Çocuk, kendisini güvende hissettiği bir ilişkide her zaman kusursuz olmak zorunda değildir.

Bazen ağlayabilir.

Bazen huysuz olabilir.

Bazen öfkelenebilir.

Bazen de bütün gün taşıdığı gerilimi ancak güven duyduğu insanların yanında dışarıya yansıtabilir.

Bu noktada ebeveynin:

“Bana güveniyor, o yüzden böyle yapıyor.”

diyerek her davranışı kabul etmesi gerekmez.

Çocuğun öfkesine alan açmak ile öfkeyle yaptığı davranışı onaylamak birbirinden farklıdır.

Çocuk:

“Öfkelenebilirsin.”

mesajını alabilir.

Ama aynı zamanda:

“Bağırarak veya vurarak istediğini yaptıramazsın.”

sınırını da öğrenebilir.

Bu ikisinin birlikte var olması önemlidir.

Psikodinamik Açıdan Çocuğun Öfkesi Ne Söylüyor Olabilir?

Psikodinamik yaklaşım, davranışın yalnızca görünen kısmıyla yetinmez.

Çocuğun davranışının arkasındaki duygusal sürece bakmaya çalışır.

Çocuk bağırıyor olabilir.

Peki bağırmanın öncesinde ne vardı?

Bir hayal kırıklığı mı?

Bir reddedilme hissi mi?

Bir başarısızlık deneyimi mi?

Bir ayrılık mı?

Bir utanç mı?

Bir ihtiyaç mı?

Bion’un düşüncelerinde yer alan “containment”, yani çocuğun yoğun ve henüz düzenlenmemiş yaşantılarının bakım veren tarafından karşılanıp anlamlandırılabilmesi açısından burada önemli bir çerçeve sunar.

Çocuk bazen yaşadığı duyguyu henüz kendi başına düzenleyemez.

Bunu doğrudan:

“Bugün okulda çok zorlandım ve eve gelince bunun etkisi devam ediyor.”

şeklinde ifade etmek yerine davranışla gösterebilir.

Ebeveynin görevi çocuğun yerine her şeyi çözmek değildir.

Ama yaşananı anlamlandırmasına yardımcı olmak olabilir.

Örneğin:

“Çok öfkelisin. Belli ki bugün senin için zor bir gündü.”

demek, davranışı onaylamadan duyguyu tanımaktır.

Ardından:

“Bana bağırmana izin veremem. Ama istersen neye kızdığını anlatabilirsin.”

demek, hem sınırı hem ilişkiyi korur.

Eve Geldiğinde Öfkelenen Çocuk Aslında Ne Yaşamış Olabilir?

Her çocuk için farklı olmakla birlikte şu ihtimaller üzerinde düşünülebilir:

Okulda arkadaşlarıyla bir problem yaşamış olabilir.

Bir öğretmenin uyarısı onu düşündüğümüzden daha fazla etkilemiş olabilir.

Bir derste zorlanmış olabilir.

Bir görevde başarısız hissetmiş olabilir.

Gün içinde bir şeyi yapmak isteyip yapamamış olabilir.

Arkadaş grubunda kendisini dışarıda kalmış hissetmiş olabilir.

Sürekli kurallara ve beklentilere uyum göstermeye çalışmış olabilir.

Evde ise daha rahat hissettiği için bunların etkisi daha görünür hâle gelmiş olabilir.

Ama burada önemli bir uyarı vardır:

Her okul sonrası öfkenin altında gizli bir okul problemi aramak da doğru değildir.

Bazen çocuk gerçekten sadece yorulmuştur.

Bazen açtır.

Bazen oyun oynamaya ihtiyacı vardır.

Bazen geçişlerden hoşlanmaz.

Bazen de gelişimsel olarak duygularını düzenlemekte zorlanıyordur.

Ama davranış sürekli ve belirgin biçimde tekrar ediyorsa, bunun örüntüsüne bakmak gerekir.

“Okulda Çok İyi, Evde Çok Kötü” Karşılaştırması Çocuğa Zarar Verebilir

Ebeveynler bazen istemeden şu cümleleri kurabilir:

“Öğretmenin senden çok memnun.”

“Başkalarının yanında uslu duruyorsun.”

“Bir tek bize böyle davranıyorsun.”

Bu sözler yetişkin açısından gözlem olabilir.

Fakat çocuk bunu farklı duyabilir:

“Demek ki benim gerçek hâlim kötü.”

“Annem babam benim hâlimi beğenmiyor.”

“Okulda başka, evde başka biri olmalıyım.”

Bu nedenle çocuğun iki ortam arasındaki davranış farkını bir karakter problemi olarak değerlendirmemek önemlidir.

Çocuk farklı ortamlarda farklı davranabilir.

Yetişkinler de farklı insanlarla farklı biçimlerde davranır.

Asıl mesele farkın nedenini anlamaya çalışmaktır.

Okuldan Sonra Öfke Bir “Dikkat Çekme” Davranışı Olabilir mi?

Bazen olabilir.

Fakat “dikkat çekmek istiyor” açıklaması çoğu zaman çok yüzeysel kalır.

Çocuk gerçekten ilgiye ihtiyaç duyuyor olabilir.

Fakat bunun altında:

“Beni fark et.”

“Benimle biraz ilgilen.”

“Bugün benim için zor geçti.”

“Senin yanında rahatlamak istiyorum.”

gibi daha farklı bir ilişki ihtiyacı bulunabilir.

Özellikle okul gününün yoğun olduğu çocuklarda eve geldiklerinde ebeveynle yeniden bağlantı kurma ihtiyacı artabilir.

Bu nedenle bazı çocuklar doğrudan:

“Anne, bugün seninle biraz vakit geçirmek istiyorum.”

demek yerine huzursuzluk çıkarabilir.

Burada davranışı romantikleştirmek veya her öfkeyi “ilgi ihtiyacı” olarak yorumlamak doğru değildir.

Ancak davranışın ilişki içindeki anlamını düşünmek, çocuğu yalnızca disipline edilmesi gereken biri olarak görmemeyi sağlar.

Okulun Açılmasıyla Birlikte Neden Bu Davranışlar Artabilir?

Özellikle yaz tatilinden okul düzenine geçişte çocukların günlük yaşamında büyük bir değişiklik meydana gelir.

Uyku saatleri değişir.

Sabah erken kalkmak gerekir.

Ödevler başlar.

Kurallar artar.

Günün önemli bir bölümü yapılandırılmış hâle gelir.

Çocuğun spontane oyun zamanı azalabilir.

Bir yandan da sosyal ve akademik beklentiler devreye girer.

Bu değişim bazı çocuklar için kolay olabilirken bazı çocukların daha fazla zorlanmasına neden olabilir.

Dolayısıyla okulun açılmasıyla birlikte ortaya çıkan öfke her zaman “çocuk bozuldu” anlamına gelmez.

Bazen çocuğun yeni düzene uyum sağlamak için zamana ihtiyacı vardır.

Varoluşçu Açıdan Okul Sonrası Öfke

Çocuk büyüdükçe yalnızca ailesinin değil, daha geniş bir dünyanın parçası hâline gelir.

Okul bu anlamda önemli bir geçiş alanıdır.

Çocuk artık yalnızca ailesinin içinde yaşayan bir birey değildir.

Başkalarının beklentileriyle karşılaşır.

Kendisini başkalarıyla kıyaslar.

Kendi tercihleri ile dışarıdan gelen kurallar arasında gidip gelir.

“Ben ne istiyorum?”

“Benden ne bekleniyor?”

“Bunu yapabilir miyim?”

“Burada benim yerim ne?”

gibi sorular, yaşına uygun biçimlerde çocuğun dünyasında yer almaya başlayabilir.

Bu açıdan okul deneyimi yalnızca akademik başarıyla ilgili değildir.

Çocuğun giderek kendi başına bir birey olma sürecinin de parçalarından biridir.

Bazen eve döndüğünde gördüğümüz öfke, bu büyüme ve uyum sürecinin yarattığı gerilimin bir parçası olabilir.

Çünkü büyümek sadece özgürleşmek değildir.

Aynı zamanda daha fazla sorumluluk ve daha fazla beklentiyle karşılaşmaktır.

Ebeveynler Ne Yapabilir?

Çocuğun kapıdan girdiği ilk anda sorguya çekilmemesi bazı çocuklar için işe yarayabilir.

Önce biraz dinlenmesine, üstünü değiştirmesine, bir şeyler yemesine veya kısa bir süre kendi hâlinde kalmasına alan açılabilir.

Ardından gün hakkında konuşmak daha kolay olabilir.

Ayrıca:

“Bugün neden yine böylesin?”

yerine:

“Bugün biraz zorlanmış gibisin.”

gibi bir gözlem yapılabilir.

“Ne oldu?”

sorusunun yanında:

“Bugün seni en çok yoran şey neydi?”

“Bugün okulda güzel giden bir şey oldu mu?”

“Bugün seni kızdıran bir şey yaşandı mı?”

gibi daha açık uçlu sorular kullanılabilir.

Çocuk konuşmak istemiyorsa zorlamamak da önemlidir.

Bazen bir çocuk konuşarak değil, birlikte oyun oynayarak, yürüyerek veya sessizce vakit geçirerek yeniden düzenlenebilir.

Öfkeyi Anlamak, Her Öfkeye İzin Vermek Değildir

Ebeveynin en önemli görevlerinden biri duyguyla davranışı birbirinden ayırabilmektir.

Çocuğa:

“Kızabilirsin.”

demek mümkündür.

Ama:

“Kızdığında kardeşine vuramazsın.”

demek de mümkündür.

“Senin için zor olduğunu görüyorum.”

mesajıyla,

“Bunu yapmana izin vermiyorum.”

mesajı bir arada verilebilir.

Çocuk ancak böylece duygularının kabul edildiğini, fakat davranışlarının da sınırları olduğunu öğrenebilir.

Okul ile İletişimde Sadece Şikâyetleri Değil, Çocuğun Bütününü Sormak

Öğretmenle konuşurken sadece:

“Bugün ne yaptı?”

diye sormak yerine:

“Gün içinde en rahat olduğu zamanlar hangileri?”

“Hangi derslerde zorlanıyor?”

“Arkadaşlarıyla ilişkisi nasıl?”

“Bir durum olduğunda nasıl tepki veriyor?”

“Ne zaman daha sakin ve uyumlu?”

gibi sorular sormak daha anlamlı olabilir.

Çocuğu yalnızca problem davranışları üzerinden değerlendirmek, zamanla hem ebeveynin hem öğretmenin çocuğa bakışını daraltabilir.

Peki Ne Zaman Daha Ayrıntılı Bakmak Gerekir?

Okuldan sonra ara sıra öfkelenmek tek başına olağandışı bir durum değildir.

Fakat öfke her gün yoğun biçimde yaşanıyor, uzun sürüyor veya çocuğun aile ilişkilerini belirgin şekilde etkiliyorsa, daha yakından değerlendirmek gerekir.

Özellikle:

• Okul açıldıktan sonra belirgin biçimde başlayan davranış değişiklikleri
• Her gün yoğun öfke patlamaları
• Kardeşlere veya ebeveynlere yönelik fiziksel davranışlar
• Okuldan söz etmek istememe
• Sürekli fiziksel yakınmalar
• Uyku veya iştah değişiklikleri
• Belirgin içe kapanma
• Arkadaş ilişkilerinde bozulma
• Akademik performansta düşüş
• Okula gitmek istememe

gibi durumların birlikte görülmesi, çocuğun yaşadığı sürecin daha ayrıntılı değerlendirilmesini gerektirebilir.

Burada amaç hemen bir “etiket” koymak değildir.

Asıl amaç, davranışın ne anlattığını anlayabilmektir.

Çocuğum Okuldan Gelince Öfkeleniyorsa Ne Yapmalıyım?

Belki de ilk yapılması gereken şey, davranışı hemen:

“Neden böyle yapıyor?”

sorusuyla yargılamak yerine:

“Bugün onun için nasıl bir gündü?”

diye düşünmektir.

Çocuk okulda yorulmuş olabilir.

Bir ilişkisel problem yaşamış olabilir.

Bir şeyden utanmış olabilir.

Başaramadığı bir durum yaşamış olabilir.

Ayrılığın veya yeniden buluşmanın duygusal etkisini taşıyor olabilir.

Ya da hiçbir özel problem olmadan sadece günün yükünü eve taşımış olabilir.

Bunu anlamanın yolu, çocuğun davranışını tek başına değerlendirmekten değil; davranışın zamanı, ortamı, yoğunluğu, öncesi ve sonrasına bakmaktan geçer.

Ve bazen çocuğun öfkesinin karşısında verilecek en önemli mesaj şu olabilir:

“Ne yaşadığını anlamaya çalışıyorum. Ama ne kadar kızgın olursan ol, bunu birlikte daha güvenli bir şekilde yaşayacağız.”

Psikolojik Destek Ne Zaman Düşünülebilir?

Çocuğun okuldan sonra yaşadığı öfke uzun süredir devam ediyor, giderek şiddetleniyor veya aile ilişkilerini, okul yaşamını ve sosyal ilişkilerini belirgin biçimde etkiliyorsa daha ayrıntılı bir değerlendirme düşünülebilir.

Özellikle okul açıldıktan sonra belirgin bir davranış değişikliği ortaya çıkmışsa; çocuğun okul deneyimi, arkadaş ilişkileri, akademik zorlanmaları, ayrılık ve yeniden buluşma süreçleri, aile içindeki ilişkiler ve gelişimsel özellikleri birlikte ele alınmalıdır.

Buradaki amaç yalnızca öfke davranışını azaltmak değildir. Çocuğun duygularını nasıl yaşadığı, bunları nasıl ifade ettiği ve ilişkileri içinde kendisini nasıl konumlandırdığı da anlaşılmaya çalışılır.

Bu tür durumlarda Samsun çocuk psikoloğu desteği kapsamında Atakum’da yüz yüze değerlendirme yapılabilir. Türkiye ve yurt dışından aileler için online psikolojik destek seçenekleri de değerlendirilebilir. Randevu almak için benimle iletişime geçebilirsiniz.

Sonuç: Bazen Eve Gelen Çocuk, Sadece Çantasıyla Gelmez

Çocuk eve geldiğinde yanında yalnızca okul çantası olmaz.

Bazen günün yorgunluğunu getirir.

Bazen arkadaşlarıyla yaşadığı bir şeyi.

Bazen bir öğretmenin sözünü.

Bazen yapamadığı bir ödevi.

Bazen başkalarının beklentilerini.

Bazen de gün boyunca taşıdığı ve henüz adını koyamadığı bir duyguyu.

Bu nedenle okuldan sonra ortaya çıkan öfkeyi yalnızca:

“Evde neden böyle davranıyor?”

diye değerlendirmek yerine,

“Bu davranışın ortaya çıktığı koşullarda çocuğum ne yaşıyor olabilir?”

diye düşünmek daha anlamlıdır.

Çocukların davranışları her zaman doğrudan açıklamalar taşımaz.

Bazen bir bağırışın içinde yorgunluk vardır.

Bazen bir ağlamanın içinde hayal kırıklığı.

Bazen bir öfke patlamasının içinde yakınlık ihtiyacı.

Bazen de yalnızca uzun bir günün sonunda tükenmişlik vardır.

Önemli olan her davranışın altında tek bir gizli neden aramak değil, çocuğun bütününü görebilmektir.

Çünkü çocuk bazen okulda bütün gün kendisini toparlar, eve geldiğinde ise:

“Artık burada kendim olabilirim.”

diyormuş gibi davranabilir.

Ve ebeveyn için asıl mesele, bu davranışı hemen ortadan kaldırmak kadar, onun içinde ne olduğunu görebilmektir.

Sıkça Sorulan Sorular

Çocuğum okulda çok sakin ama eve gelince öfkeleniyor. Bu normal mi?

Bazı çocuklarda okuldan eve geçiş sırasında yorgunluk, günün duygusal yükü veya ortam değişikliği nedeniyle öfke artabilir. Tek başına bu durum bir sorun olduğu anlamına gelmez. Davranışın sıklığı, yoğunluğu ve çocuğun genel işlevselliği birlikte değerlendirilmelidir.

Çocuğum okuldan gelir gelmez neden hiçbir şey yapmak istemiyor?

Yorgunluk, açlık, yoğun dikkat gerektiren bir gün, sosyal çaba veya okul düzenine uyum sağlama ihtiyacı etkili olabilir. Çocuğun eve geldikten sonra kısa bir geçiş süresine ihtiyaç duyması mümkündür.

Çocuğum eve gelince kardeşine vuruyorsa ne yapmalıyım?

Davranışın sınırı net biçimde konulmalıdır. Aynı zamanda çocuğun öfkesinin öncesinde ne yaşandığı anlaşılmaya çalışılabilir. “Vurmana izin veremem” demek ile “Neden bu kadar kızdığını anlamak istiyorum” demek birlikte mümkündür.

Çocuğum okuldan sonra sürekli ağlıyor veya öfkeleniyorsa okulda bir problem mi vardır?

Olabilir, ancak tek açıklama bu değildir. Arkadaş ilişkileri, akademik zorlanmalar, öğretmenle ilişki, ayrılık, yorgunluk ve günlük rutin değişiklikleri gibi farklı etkenler rol oynayabilir.

Okuldan geldikten sonra çocuğuma hemen sorular sormalı mıyım?

Her çocuk için aynı yaklaşım gerekmez. Bazı çocuklar hemen konuşmak isterken bazıları önce dinlenmeye, yemek yemeye veya sessizce vakit geçirmeye ihtiyaç duyabilir.

Ne zaman çocuk psikoloğundan destek alınmalı?

Öfke davranışları uzun sürüyor, şiddetleniyor, fiziksel saldırganlıkla birlikte görülüyor veya çocuğun aile, okul ve arkadaş ilişkilerini belirgin biçimde etkiliyorsa ayrıntılı değerlendirme yararlı olabilir.