“Hayır” dedim ama hâlâ istiyor.

Bir kez daha soruyor, sonra ağlıyor, ardından pazarlık yapıyor.

Ne kadar açıklasam da vazgeçmiyor.

Bazen dayanamayarak “tamam” diyorum ve sonra kendime kızıyorum.

Peki çocuklar neden bir şeyi istediklerinde “hayır” cevabını kabul etmekte bu kadar zorlanabilir?

Her ısrarı “şımarıklık”, “inatçılık” ya da “söz dinlememe” olarak değerlendirmek ne kadar doğru?

Çocuğun bir isteğinin gerçekleşmemesiyle karşılaştığında tekrar tekrar istemesi, ağlaması veya pazarlık yapması bazen yalnızca istediği şeyi elde etmeye çalışması değildir. Bu davranışın içinde hayal kırıklığına dayanabilme kapasitesi, kontrol ihtiyacı, özerklik arayışı ve ebeveynle kurulan ilişkinin biçimi de bulunabilir.

Çünkü bir çocuk için “hayır”, yalnızca bir kelime değildir.

Bazen “İstediğim olmadı” anlamına gelir.

Bazen “Benim kontrolüm dışında bir şey var” demektir.

Bazen “Bunu değiştiremiyorum” demektir.

Ve bazı çocuklar için bunlarla karşılaşmak diğerlerinden daha zor olabilir.

Bir Çocuk İçin “Hayır” Ne Anlama Gelir?

Yetişkinler için bir isteğin gerçekleşmemesi hayatın olağan bir parçasıdır.

Bir şeyi isteriz, olmaz ve başka bir seçeneğe yöneliriz.

Fakat çocuğun psikolojik gelişimi açısından bu süreç zamanla öğrenilen bir kapasitedir.

Özellikle küçük çocuklarda istek ile gerçeklik arasındaki mesafeyi tolere etmek henüz gelişmektedir.

Çocuk bir şeyi istediğinde zihninde o şey oldukça güçlü bir şekilde yer kaplayabilir.

Oyuncağı istiyorsa oyuncak önemlidir.

Şimdi parka gitmek istiyorsa “sonra” cevabı yeterince tatmin edici olmayabilir.

Bir şey satın alınmasını istiyorsa başka bir gün alınabileceği düşüncesi o anda çok anlamlı gelmeyebilir.

Çünkü çocuğun zihinsel ve duygusal gelişimi ilerledikçe şu kapasite giderek güçlenir:

“Şu anda istediğim şey gerçekleşmeyebilir ve yine de bununla baş edebilirim.”

Bu kapasitenin gelişmesi zaman alır.

Dolayısıyla çocuğun “hayır” karşısındaki tepkisini değerlendirirken yalnızca davranışına değil, hayal kırıklığını taşıma kapasitesine de bakmak gerekir.

Israr Etmek Her Zaman İnatçılık mıdır?

Hayır.

Bir çocuk sürekli ısrar ettiğinde ilk akla gelen açıklamalardan biri “Bizi manipüle ediyor” olabilir.

Ancak çocukların davranışlarını yetişkinlerin niyetleriyle açıklamak her zaman doğru değildir.

Çocuk gerçekten istediği şeyi elde etmeye çalışıyor olabilir.

Fakat aynı zamanda başka bir şey de oluyor olabilir:

Çocuk, sınırın gerçekten var olup olmadığını anlamaya çalışıyor olabilir.

Örneğin:

“Hayır.”

“Lütfen.”

“Hayır.”

“Ama neden?”

“Çünkü bugün alamayız.”

“Bir kerecik.”

“Hayır.”

“Sonra alırız.”

“Şimdi istiyorum.”

Bu konuşma yalnızca bir oyuncağın alınıp alınmamasıyla ilgili değildir.

Çocuk bir yandan şunu öğrenmektedir:

“Bir şeyi çok istediğimde ne kadar ısrar edersem ne olur?”

Ama daha önemlisi:

“Annemin/babamın koyduğu sınır gerçekten sabit mi?”

Bu nedenle çocuğun ısrar davranışını anlamak için ebeveynin sınır koyma biçimine de bakmak gerekir.

Çocuk Israr Ettikçe Ebeveyn “Tamam” Diyorsa Ne Olur?

Burada oldukça önemli bir döngü oluşabilir.

Çocuk ister.

Ebeveyn “hayır” der.

Çocuk ısrar eder.

Ebeveyn tekrar açıklar.

Çocuk daha fazla ısrar eder.

Ebeveyn yorulur.

Ve sonunda:

“Tamam, al.”

Bu noktada çocuk yalnızca istediği şeyi elde etmiş olmaz.

Aynı zamanda şu deneyimi de yaşamış olur:

“İlk hayır kesin değilmiş.”

Bu durum ebeveynin kötü veya yetersiz olduğu anlamına gelmez.

Çünkü ebeveynlik yorucudur. Her sınırın her zaman aynı kararlılıkla sürdürülebilmesi kolay değildir.

Ancak bu döngü sık tekrarlandığında çocuk açısından önemli bir öğrenme ortaya çıkabilir:

Israr, sınırı değiştirebilir.

Böylece çocuk bir sonraki isteğinde daha uzun süre ısrar etmeye başlayabilir.

Bu durum çoğu zaman bilinçli bir “manipülasyon”dan ziyade öğrenilmiş bir ilişki biçimidir.

Çocuk şunu deneyimlemiştir:

“Vazgeçmezsem sonuç değişebiliyor.”

Peki Çocuk Neden Bu Kadar Israrcı Olur?

Tek bir nedeni yoktur.

Çocuğun yaşı, gelişimsel dönemi, mizacı, ebeveynlik biçimi, ev içindeki sınırlar ve hayal kırıklığıyla baş etme kapasitesi birlikte değerlendirilmelidir.

Ancak bazı psikolojik dinamikler özellikle önemlidir.

1. Özerklik İhtiyacı: “Ben de Karar Verebilirim”

Çocuğun gelişiminde önemli bir dönem, “Ben” duygusunun güçlenmeye başladığı dönemdir.

Çocuk yalnızca çevresini keşfetmez.

Kendi iradesini de keşfeder.

“Ben istiyorum.”

“Ben yapacağım.”

“Ben seçerim.”

“Ben gitmek istemiyorum.”

Bu ifadelerin bazıları ebeveyn için yorucu olabilir.

Ancak gelişimsel açıdan bunların önemli bir işlevi vardır.

Çocuk kendisini ayrı bir birey olarak deneyimlemeye başlamaktadır.

Bu nedenle bazen çocuğun ısrarı yalnızca istediği nesneyle ilgili değildir.

Asıl mesele:

“Benim istediğim de önemli.”

olabilir.

Özellikle özerklik ihtiyacının yoğun olduğu dönemlerde çocuk, ebeveynin her “hayır”ını kendi iradesine yönelik bir engel gibi deneyimleyebilir.

Bu durumda sınır koymak ile çocuğun iradesini yok saymak arasındaki fark önem kazanır.

Çocuğa sınır koymak:

“Sen karar veremezsin.”

demek değildir.

Daha çok:

“Senin istemeni duyuyorum ama her istediğin şeyin gerçekleşmesi mümkün değil.”

demektir.

Melanie Klein Açısından: İstediğim Olmadığında İçimde Ne Oluyor?

Çocukların güçlü istekleri ve bu isteklerin engellenmesi, duygusal dünyalarında yoğun hareketlilik yaratabilir.

Melanie Klein’ın yaklaşımında çocuğun sevgi, öfke, hayal kırıklığı ve kaybetme korkusu gibi duygularının birbirinden tamamen ayrı yaşanmadığını görürüz.

Çocuk bir şeyi çok istediğinde ve bu gerçekleşmediğinde yalnızca “istediğim olmadı” deneyimi yaşamayabilir.

Aynı anda:

öfke, hayal kırıklığı, üzüntü ve mahrum bırakılmışlık hissi ortaya çıkabilir.

Özellikle küçük çocuklarda bu duyguların sözel olarak ifade edilmesi henüz yeterince gelişmemiş olabilir.

Bu nedenle duygu davranışa dönüşebilir.

Ağlamak.

Bağırmak.

Israr etmek.

Yere yatmak.

Pazarlık etmek.

Tekrar tekrar istemek.

Burada davranışın altında bazen şu vardır:

“İstediğim olmadığında hissettiğim bu yoğun duyguyu nasıl taşıyacağımı henüz bilmiyorum.”

Bu nedenle çocuğun yalnızca davranışını durdurmaya çalışmak yerine, zaman içinde hayal kırıklığını taşıma kapasitesini geliştirmesine yardımcı olmak önemlidir.

Çocuk “Hayır”ı Neden Bazen Kişisel Bir Reddedilme Gibi Yaşar?

Bu oldukça önemli bir ayrımdır.

Ebeveyn:

“Bugün bunu satın almayacağım.”

der.

Çocuk ise bunu:

“Bana vermiyorsun.”

hatta bazen:

“Beni düşünmüyorsun.”

gibi yaşayabilir.

Elbette her çocuk bunu böyle deneyimlemez.

Ancak çocuk ile ebeveyn arasındaki ilişkinin duygusal tonu, çocuğun sınırları nasıl anlamlandırdığını etkileyebilir.

Burada Winnicott'un yeterince iyi ebeveynlik anlayışı bize önemli bir perspektif sunar.

Çocuğun her isteğini karşılayan bir ebeveynlik, çocuğun gelişimi açısından ideal değildir.

Çünkü gerçek hayatın içinde her istek gerçekleşmez.

Yeterince iyi ebeveynlik, çocuğun her talebini karşılamak değil; çocuğun ihtiyaçlarını gözetirken gerçekliğin sınırlarını da taşıyabilmektir.

Çocuk zamanla şunu deneyimler:

“Annem/babam bana hayır diyebilir ama bu, sevgisinin bittiği anlamına gelmez.”

Bu çok değerli bir deneyimdir.

“Hayır” Demek ile Çocuğu Reddetmek Aynı Şey Değildir

Bazı ebeveynler sınır koyarken istemeden şu mesajı verebilir:

“Beni dinlemezsen seni sevmem.”

Oysa sağlıklı sınırın mesajı farklıdır:

“Davranışına sınır koyuyorum; sana değil.”

Bu ayrım çocuğun iç dünyasında oldukça önemlidir.

Örneğin:

“Bu oyuncağı bugün almayacağım. İstediğini biliyorum ve buna üzülmüş olabilirsin.”

demek ile:

“Kes artık! Her şeyi istiyorsun zaten!”

demek aynı sınırı koymaz.

İlkinde sınır korunurken çocuğun duygusu da görülür.

İkincisinde ise sınırın yanında çocuğun duygusu da reddedilebilir.

Çocuk zamanla yalnızca “Hayır”ı kabul etmeyi değil, hayır karşısındaki duygusunu düzenlemeyi öğrenmelidir.

Çocuğun Her İsteğini Açıklamak Gerekir mi?

Hayır.

Bazen ebeveynler “hayır” dedikten sonra uzun uzun açıklama yapmaya başlar.

“Çünkü geçen hafta aldık.”

“Çünkü çok pahalı.”

“Çünkü evde zaten bunun benzeri var.”

“Çünkü bu ay fazla harcadık.”

“Çünkü şimdi alırsak…”

Açıklama elbette değerlidir.

Fakat açıklama sonsuz bir pazarlığa dönüşmemelidir.

Çocuk her açıklamanın ardından yeni bir itiraz geliştiriyorsa, ebeveyn farkında olmadan sınırı tartışmaya açıyor olabilir.

Bazı durumlarda kısa, sakin ve net bir ifade daha işlevseldir:

“Bunu istediğini biliyorum. Ama bugün almayacağız.”

Çocuk üzülürse:

“Üzüldüğünü görüyorum.”

Israr ederse:

“Cevabım değişmeyecek.”

Böylece çocuk şu deneyimi yaşar:

“Duygum görülebiliyor ama duygum her zaman sonucu değiştirmiyor.”

Bu, hayal kırıklığı toleransının gelişimi açısından önemlidir.

Çocuğun Ağlaması “Hayır”ı Yanlış Yaptığımızı mı Gösterir?

Hayır.

Bu, ebeveynlerin en çok zorlandığı noktalardan biridir.

Çocuk ağladığında ebeveyn:

“Acaba fazla mı sert davrandım?”

diye düşünebilir.

Bazen gerçekten sınırın yeniden değerlendirilmesi gerekir.

Fakat çocuğun üzülmesi tek başına sınırın yanlış olduğunu göstermez.

Çocuk istediği bir şey gerçekleşmediğinde üzülmeye hakkı vardır.

Hatta çocuk açısından önemli olan, zaman içinde şu deneyimi yaşayabilmesidir:

“İstediğim olmadı, üzüldüm ve yine de bu duygunun içinden geçebildim.”

Ebeveynin görevi çocuğun hiçbir zaman hayal kırıklığı yaşamamasını sağlamak değildir.

Çocuğun hayal kırıklığı yaşarken yalnız bırakılmamasına yardımcı olmaktır.

Bazen Asıl Sorun Çocuğun Israrı Değil, Ebeveynin Suçluluğudur

Bu konuya biraz da ebeveyn tarafından bakmak gerekir.

Çocuk ısrar eder.

Ebeveyn yorulur.

Çocuk ağlar.

Ebeveynin içinde suçluluk oluşur.

“Çok mu üzüldü?”

“Acaba kötü ebeveyn miyim?”

“Zaten gün içinde yeterince vakit geçiremiyorum.”

“Bir şeyi de alıversem ne olacak?”

Ve sonunda sınır ortadan kalkar.

Burada çocuğun talebinden çok, ebeveynin kendi duygusuyla ilişkisi belirleyici hâle gelebilir.

Ebeveyn çocuğunun üzüntüsüne dayanamadığında, çocuğun hayal kırıklığını da istemeden ortadan kaldırmaya çalışabilir.

Oysa çocuğun her üzüntüsünü ortadan kaldırmak mümkün değildir.

Bazen çocuğa verilebilecek en önemli şey:

“Üzülebilirsin. Ben buradayım.”

mesajıdır.

Çocuk Israr Ettiğinde Ebeveyn Ne Yapabilir?

Burada amaç çocuğun bir daha hiç ısrar etmemesi değildir.

Amaç, çocuğun zamanla sınır ile duyguyu birbirinden ayırabilmesini sağlamaktır.

1. Önce isteği duyun

“Bunu gerçekten istediğini görüyorum.”

Bu cümle çocuğa “hayır” demeden önce onun görülmüş olduğunu hissettirebilir.

2. Sınırı net koyun

“Bugün bunu almayacağız.”

Belirsiz ifadeler, özellikle küçük çocuklarda yeni pazarlıkların önünü açabilir.

3. Duygusuna alan açın

“Buna kızdın.”

“İstediğin olmayınca üzüldün.”

“Şu anda bunu çok istiyorsun.”

Duyguyu kabul etmek, isteği kabul etmek anlamına gelmez.

4. Sonsuz pazarlığa girmeyin

Çocuk her itirazında yeni bir açıklama alıyorsa konuşma uzadıkça sınır da belirsizleşebilir.

Sakin biçimde aynı mesajı sürdürmek daha işlevsel olabilir.

5. Sınırı öfkeyle değil, kararlılıkla koruyun

Bağırmak sınırı güçlendirmez.

Çocuğun karşısında sakin kalabilmek, sınırın güvenilirliğini artırır.

6. Her “hayır”ın arkasında durmak zorunda değilsiniz; ama değiştirecekseniz bunu bilinçli yapın

Bazen ebeveyn fikrini değiştirebilir.

Burada önemli olan çocuğun “ısrar ederek kazanmayı” öğrenmemesidir.

Örneğin:

“Düşündüm, bugün alabileceğimize karar verdim.”

demek ile:

“Tamam tamam, yeter ki ağlama.”

demek çocuğa farklı mesajlar verir.

Çocuk Israr Ettiğinde Asıl Öğrendiği Şey Nedir?

Bir çocuk için sınır yalnızca yasak değildir.

Sınır aynı zamanda dünyanın öngörülebilirliğiyle ilgilidir.

Çocuk zaman içinde şunu öğrenir:

“Bazı şeyleri ben seçebilirim.”

“Bazı şeyleri ise ebeveynler belirler.”

“İstediğim her şey gerçekleşmez.”

“İstediğim olmadığında üzülmem normaldir.”

“Üzülsem bile ilişkim devam eder.”

“Annem veya babam bana hayır diyebilir ve yine de beni sevebilir.”

Bunlar çocuğun duygusal gelişiminde önemli kazanımlardır.

Sınırın amacı çocuğu kontrol etmekten çok, çocuğun kendi duygularını ve isteklerini düzenleyebilmesine yardımcı olmaktır.

Peki Çocuk Her Şeye “Hayır” Denmesine de İtiraz Ediyorsa?

Burada başka bir noktaya bakmak gerekir.

Çocuğun sürekli ısrar etmesi kadar, ebeveynin çok sık ve otomatik biçimde “hayır” demesi de önemlidir.

Çünkü sınır koymak ile çocuğun girişimlerini sürekli engellemek aynı şey değildir.

Çocuk her talebinde:

“Hayır.”

“Olmaz.”

“Yapma.”

“Dokunma.”

“Şimdi olmaz.”

“Onu istemiyorum.”

gibi yanıtlarla karşılaşıyorsa, bir süre sonra sınır ile reddedilme arasındaki ayrımı yapmakta zorlanabilir.

Bu nedenle kendimize şu soruyu sormak değerlidir:

“Çocuğuma gerçekten sınır mı koyuyorum, yoksa kendi yorgunluğum, kaygım veya kontrol ihtiyacım nedeniyle birçok şeye otomatik olarak mı hayır diyorum?”

Bazen mesele çocuğun fazla istemesi değil, ilişkinin içinde ne kadar alan olduğu meselesidir.

Varoluşçu Yaklaşımla Çocuğun “İstiyorum” Demesine Bakmak

Çocuğun “istiyorum” demesi aslında onun dünyayla ilişki kurma biçiminin önemli bir parçasıdır.

İstemek, seçim yapmak ve bir şeyi arzulamak insan olmanın temel özelliklerindendir.

Çocuk büyüdükçe kendi isteklerini fark etmeyi öğrenir.

Ancak aynı zamanda şu gerçekle de karşılaşır:

Her istediğimiz mümkün değildir.

İşte gelişimin önemli taraflarından biri burada ortaya çıkar.

Çocuk hem kendi isteğini korumayı hem de gerçekliğin sınırlarını kabul etmeyi öğrenir.

Bu nedenle amaç çocuğu “isteksiz” hâle getirmek değildir.

Tam tersine:

“Bir şeyi isteyebilirsin ama onun gerçekleşmemesiyle de baş edebilirsin.”

mesajını verebilmektir.

Bu, yalnızca çocuklukta değil, yetişkinlikte de insanın hayatla kurduğu ilişki açısından oldukça temel bir kapasitedir.

Ebeveyn Kendine Şu Soruları Sorabilir

Çocuğunuz ısrar ettiğinde yalnızca onun davranışına değil, kendi tepkinize de bakabilirsiniz:

• Çocuğumun isteğini gerçekten dinliyor muyum?
• “Hayır” dediğimde kararım net mi?
• Çocuğum ağladığında sınırımı değiştirme ihtiyacı hissediyor muyum?
• Onun üzülmesine dayanmak benim için neden zor olabilir?
• Çocuğumun isteğini reddetmekle çocuğumu reddetmeyi birbirine karıştırıyor muyum?
• Evimizde sınırlar genel olarak tutarlı mı?
• Çocuğum hangi konularda daha fazla ısrar ediyor?
• Israrın hemen öncesinde ne oluyor?
• Çocuğum gerçekten istediği şeyi mi arıyor, yoksa benim ilgimi ve yakınlığımı mı arıyor olabilir?
• Ben “hayır” dediğimde çocuğumun ne hissettiğini düşünüyorum?

Bu soruların amacı ebeveyni suçlamak değil.

Çünkü çocuk davranışları çoğu zaman ilişkisel bir bağlam içerisinde anlam kazanır.

Psikolojik Destek Ne Zaman Düşünülebilir?

Her çocuğun zaman zaman ısrar etmesi, ağlaması veya “hayır”ı kabul etmekte zorlanması gelişimin doğal parçalarından biri olabilir.

Ancak ısrar ve sınır çatışmaları çok yoğun, sürekli ve aile yaşamını belirgin biçimde zorlaştıran bir hâle geldiyse; çocuğun öfke patlamaları çok sık yaşanıyorsa, günlük işlevselliğini etkiliyorsa veya ebeveyn-çocuk ilişkisinde sürekli bir çatışma döngüsü oluştuysa, bu davranışın altında yatan dinamikleri değerlendirmek yararlı olabilir.

Burada amaç yalnızca çocuğa “söz dinletmek” değildir.

Çocuğun duygusal ihtiyaçlarını, gelişimsel özelliklerini ve ebeveynle kurduğu ilişkiyi birlikte anlamaktır.

Samsun psikolog arayışında olan aileler için Atakum'da yüz yüze çocuk ve ebeveyn odaklı psikolojik destek sunuyorum. Samsun dışında yaşayan ailelerle de online psikolojik destek süreci yürütülebilir.

Çocuğun davranışını yalnızca değiştirmeye değil, davranışın ne anlatıyor olabileceğini anlamaya yönelik bir değerlendirme için randevu almak üzere benimle iletişime geçebilirsiniz.

Sonuç: Çocuğa “Hayır” Demeyi Değil, “Hayır”la Yaşamayı Öğretmek

Çocuğun ısrar etmesi her zaman şımarıklık değildir.

Bazen bir isteğin çok güçlü olmasından, bazen hayal kırıklığını taşıyamamaktan, bazen özerklik ihtiyacından, bazen de sınırların ilişkide nasıl deneyimlendiğinden kaynaklanabilir.

Ebeveynin görevi çocuğun hiçbir zaman üzülmemesini sağlamak değildir.

Çocuğun üzüldüğünde de yanında kalabilmektir.

Çocuğa:

“İstediğini duyuyorum.”

ve aynı anda:

“Ama her istediğin gerçekleşemez.”

diyebilmek önemlidir.

Belki de sağlıklı sınırın en temel mesajı şudur:

“Sana hayır diyebilirim ve sen yine de benim için değerlisin.”

Çocuk için zamanla oluşan bu deneyim, yalnızca “hayır” cevabını kabul etmeyi değil; isteklerini, hayal kırıklıklarını ve duygularını taşıyabilmeyi öğrenmesine yardımcı olur.

Sık Sorulan Sorular

Çocuğum her istediğinde ısrar ediyor, bu normal mi?

Yaşa ve gelişim dönemine göre belirli ölçüde ısrar normal olabilir. Özellikle küçük çocuklarda isteklerini ertelemek ve hayal kırıklığını tolere etmek henüz gelişmekte olan becerilerdir. Ancak davranışın yoğunluğu, sıklığı ve günlük yaşamı ne kadar etkilediği önemlidir.

Çocuğum ağlayınca “hayır” demeye devam etmeli miyim?

Eğer koyduğunuz sınır makul ve gerekli bir sınırsa, çocuğun ağlaması tek başına sınırı değiştirmek için bir neden değildir. Çocuğun duygusunu kabul edebilir, yanında olduğunuzu gösterebilir ve sınırı koruyabilirsiniz.

Çocuğum ısrar edince sonunda istediğini vermek yanlış mı?

Tek bir olay üzerinden değerlendirmek doğru olmaz. Ancak “ısrar ederse sonunda istediğimi elde ederim” deneyimi sık tekrarlanırsa, çocuk ısrarın işe yaradığını öğrenebilir. Bu nedenle mümkün olduğunca tutarlı sınırlar önemlidir.

Çocuğuma neden “hayır” dediğimi uzun uzun açıklamalı mıyım?

Çocuğun yaşına uygun, kısa ve anlaşılır açıklamalar faydalıdır. Fakat açıklamanın sürekli pazarlığa dönüşmesi sınırı belirsizleştirebilir. Bazı durumlarda kısa ve sakin bir açıklama yeterlidir.

Çocuğum “hayır” dediğimde çok öfkeleniyor. Ne yapmalıyım?

Öfkesini hemen ortadan kaldırmaya çalışmak yerine duygusunu tanıyabilirsiniz. “Çok kızdın çünkü istediğin olmadı” gibi bir ifade çocuğun duygusunun görüldüğünü hissettirebilir. Sınır gerekiyorsa, öfke karşısında da sakin biçimde korunabilir.