Çocuğum Kardeşiyle Sürekli Yarışıyor: Neden Hep Birinci Olmak İstiyor?

“Ben daha hızlı yaptım.”

“Ben kazandım.”

“Onunki neden daha güzel?”

“Benimki daha iyi.”

“Önce ben yapacağım.”

“Öğretmen beni daha çok seviyor.”

Kardeşler arasında zaman zaman böyle cümleler duymak şaşırtıcı değildir. Aynı evde büyüyen çocuklar bazen oyuncak, başarı, ilgi, ebeveynin sevgisi, hatta sofrada kimin önce oturacağı konusunda bile yarışabilir.

Ancak bazı çocuklarda yarışma neredeyse her şeyin içine girer.

Bir oyun oynanıyorsa kazanmak ister.

Kardeşi bir şey yaptığında kendisi de hemen aynısını yapmak ister.

Kardeşi övüldüğünde kendi başarısını anlatmaya başlar.

Kardeşi bir konuda öne çıktığında huzursuz olur.

“Kim daha iyi?”

“Kim daha hızlı?”

“Kim daha akıllı?”

“Kim daha çok seviliyor?”

soruları görünür biçimde olmasa bile davranışların içinde dolaşmaya başlayabilir.

Ebeveyn açısından bu durum bazen yorucu hâle gelir.

“Niye kardeşiyle bu kadar yarışıyor?”

“Birbirlerini seviyorlar ama neden sürekli birbirleriyle rekabet ediyorlar?”

“Birinci olmazsa neden bu kadar üzülüyor?”

“Her şeyi kazanmak zorunda olduğunu neden düşünüyor?”

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekir:

Her kardeş yarışması yalnızca kıskançlık değildir.

Bazen çocuk gerçekten rekabeti sever.

Bazen yaşı gereği kazanmak ister.

Bazen dikkat çekmeye çalışır.

Bazen kaybetmeye tahammülü azdır.

Bazen kardeşinin başarısı, kendi değerini ölçtüğü bir ölçüte dönüşmüştür.

Bazen de “birinci olmak”, çocuk için yalnızca kazanmak değil; görülmek, önemli olmak ve sevgiyi kaybetmemek anlamına gelmeye başlamıştır.

Bu nedenle çocuğun davranışını yalnızca durdurmaya çalışmak yerine, yarışmanın onun dünyasında ne anlama geldiğine bakmak daha değerlidir.

Kardeşle Yarışmak Neden Bu Kadar Önemli Hâle Gelebilir?

Kardeş, çocuğun hayatındaki sıradan bir başka insan değildir.

Aynı evdedir.

Aynı ebeveynleri paylaşır.

Benzer kurallarla büyür.

Aynı oyuncakların, aynı odaların, aynı sofranın ve çoğu zaman aynı ilgilerin içindedir.

Bu nedenle çocuk açısından kardeş, ister istemez önemli bir karşılaştırma noktası hâline gelebilir.

“Ben neredeyim?”

“Benden memnunlar mı?”

“Beni de onun kadar seviyorlar mı?”

“Benim neyim farklı?”

Bu sorular her zaman açıkça dile getirilmez.

Fakat çocuğun davranışlarında görünür hâle gelebilir.

Özellikle kardeşlerden biri akademik, sportif, sosyal veya başka bir alanda daha fazla öne çıktığında, diğer çocuk kendisini onunla kıyaslamaya başlayabilir.

Bu noktada yarışmanın altında bazen kazanma isteğinden çok değerini ölçme çabası bulunabilir.

Alfred Adler: Çocuk Neden Kendini Kardeşiyle Karşılaştırır?

Alfred Adler'in bireysel psikoloji yaklaşımında kardeş sırası ve kardeşler arasındaki karşılaştırmalar önemli bir yer tutar. Adler, çocuğun aile içindeki konumunu ve çevresinde kendisi için anlamlandırdığı yeri dikkate alır.

Çocuk, kendisini yalnızca kendi özellikleri üzerinden değerlendirmez.

Etrafındaki insanların nasıl görüldüğüne de bakar.

“Kardeşim çok başarılı.”

“Kardeşim çok güzel resim yapıyor.”

“Kardeşim öğretmen tarafından çok seviliyor.”

“Kardeşim daha sosyal.”

gibi algılar oluştuğunda çocuk kendisine ait bir alan bulmaya çalışabilir.

Bazen bu alan:

“Ben de ondan daha iyi olabilirim.”

şeklinde oluşur.

Burada rekabet, yalnızca kardeşi geçme arzusu değildir.

Çocuğun kendi yerini bulma çabasının bir parçası olabilir.

Bu nedenle “Kardeşinle yarışma.” demek bazen yeterli olmaz.

Çünkü çocuk için mesele yarışın kendisinden daha derinde olabilir:

“Ben bu ailede kimim?”

Freud: Birinci Olmak Neden Sadece Kazanmak Anlamına Gelmeyebilir?

Freud'un ruhsal yapı anlayışında çocuk yalnızca dış dünyadaki kurallarla değil, zamanla içselleştirdiği beklentilerle de yaşar.

Özellikle aile içinde başarıya çok fazla anlam yükleniyorsa çocuk şunu öğrenebilir:

“Başarılı olursam daha çok takdir edilirim.”

“İyi yaparsam daha çok gurur duyulur.”

“Birinci olursam özel olurum.”

Zamanla dışarıdaki değerlendirme içeride bir ölçüte dönüşebilir.

Çocuk artık anne-babası “aferin” demese bile kendisini kıyaslamaya başlayabilir.

Kazanmak iyi hissettirir.

Kaybetmek ise yalnızca oyunu kaybetmek değildir.

“Yeterince iyi değilim.”

duygusunu harekete geçirebilir.

Burada çocuğun sürekli birinci olmak istemesi, bazen başarıya duyduğu sevgiden çok, başarısızlığın onda yarattığı duyguyla ilişkili olabilir.

Melanie Klein: Kardeş Neden Bazen Hem Sevilen Hem de Rekabet Edilen Biri Olur?

Melanie Klein'ın nesne ilişkileri yaklaşımı kardeş ilişkilerinin içindeki karmaşık duyguları anlamak açısından oldukça işlevseldir.

Bir çocuk kardeşini gerçekten çok sevebilir.

Onu koruyabilir.

Onunla oyun oynamak isteyebilir.

Ama aynı kardeşine kızabilir, onu kıskanabilir ve onunla yarışabilir.

Bu çelişki bir problem olmak zorunda değildir.

Çocuk gelişiminin önemli parçalarından biri, aynı kişiye yönelik farklı duyguları bir arada taşıyabilmeyi öğrenmektir.

Çocuk için:

“Kardeşimi seviyorum.”

ile

“Bazen onu geçmek istiyorum.”

aynı anda var olabilir.

Sorun duygunun kendisinden çok, duygunun nasıl yaşandığı ve davranışa nasıl dönüştüğüdür.

Bu nedenle ebeveynin:

“Kardeşini seviyorsun, o zaman neden kıskanıyorsun?”

gibi bir karşıtlık kurması çocuğun kendi duygularını anlamasını zorlaştırabilir.

Sevgi ile rekabetin aynı ilişkide bir arada bulunabileceğini kabul etmek daha gerçekçidir.

Winnicott: “Yeterince İyi” Olmanın Kardeşten Daha İyi Olmakla Karıştırılması

Winnicott'un düşüncelerinde çocuğun gelişebilmesi için kendisini kabul eden ve taşıyan bir çevrenin önemi vardır.

Çocuk kendisini yalnızca başarılarından ibaret hissetmediğinde, kardeşinin başarısı da doğrudan bir tehdit hâline gelmek zorunda değildir.

Fakat çocuk sürekli olarak:

“Kim daha iyi?”

sorusunun içinde büyüyorsa, kendi değerini dışarıdaki sonuçlarla ölçmeye başlayabilir.

Kardeşi daha iyi yaptığında kendisi eksilmiş gibi hissedebilir.

Kardeşi övüldüğünde:

“Peki benim neyim var?”

diyebilir.

Burada asıl ihtiyaç bazen kazanmak değil, kendisine ait bir değerin olduğunu hissedebilmektir.

Çocuğun:

“Kardeşim benden daha hızlı koşuyor.”

ile

“Demek ki ben daha değersizim.”

arasındaki farkı öğrenebilmesi önemlidir.

Kohut: Birinci Olmak Bazen Görülme İhtiyacının Bir Yolu Olabilir

Heinz Kohut'un kendilik psikolojisi, kişinin kendilik değerinin ve “görülme” deneyiminin önemine dikkat çeker.

Bazı çocuklar için birinci olmak:

“Ben başarılıyım.”

mesajından daha fazlasını taşır.

Belki:

“Beni görün.”

“Benimle gurur duyun.”

“Ben de önemliyim.”

“Beni de seçin.”

anlamına gelir.

Kardeş övüldüğünde kendi başarısını hemen anlatan bir çocuk bazen sadece dikkat çekmeye çalışmıyor olabilir.

Belki kendi yerinin kaybolmasından rahatsız oluyordur.

Bu nedenle çocuğa:

“Sen de çok iyisin.”

demek her zaman yeterli olmayabilir.

Asıl önemli olan, çocuğun değerinin yalnızca başarıya bağlı olmadığını ilişkide deneyimleyebilmesidir.

Bowlby: “Sevgi Paylaşılır mı?” Sorusu

Bowlby'nin bağlanma kuramı açısından çocuk için bakım verenin erişilebilirliği ve güvenilirliği önemlidir.

Kardeşin aileye katılmasıyla birlikte çocuk ilk kez çok somut bir biçimde şu deneyimle karşılaşabilir:

“Artık annem ve babam yalnızca bana ait değil.”

Bu deneyim çocuk için her zaman kolay olmayabilir.

Özellikle küçük yaşlarda çocuk sevgiyi bir kaynak gibi algılayabilir:

“Annem onu seviyor.”

“Peki bana ne kaldı?”

Bu düşünce yetişkin mantığıyla anlaşılabilir biçimde kurulmaz. Daha çok çocuğun ilişkisel deneyiminin içinde yaşanır.

Bu nedenle kardeşle yarışma bazen:

“Ben senden daha iyiyim.”

mesajından çok:

“Benim de burada yerim var.”

mesajını taşıyabilir.

Mahler: Ayrışmak ve “Ben Kimim?” Sorusu

Margaret Mahler'in ayrışma-bireyleşme süreci, çocuğun giderek kendisini ayrı ve özgün bir birey olarak deneyimlemesini anlamak açısından önemlidir.

Kardeşin sürekli yanında olması bu süreci doğal olarak görünür hâle getirir.

Çocuk bir yandan kardeşiyle benzer olduğunu fark eder.

Diğer yandan farklı olmak ister.

“Onun da yaptığı şeyi yapacağım.”

“Ben ondan daha iyi yapacağım.”

“Benimki farklı olsun.”

Bütün bunlar çocuğun kendi kimliğini oluşturma sürecinin bir parçası olabilir.

Bu nedenle kardeşle yarışmanın içinde bazen yalnızca üstün olma isteği değil, farklı ve özel olma ihtiyacı da bulunabilir.

Erikson: Çocuğun Başarısına Yönelik Değeri Nasıl Şekillenir?

Erik Erikson'un gelişim kuramında özellikle okul çağındaki çocuklar için başarabilirlik ve yeterlilik duygusu önemli hâle gelir.

Çocuk çevresindeki diğer çocuklarla birlikte bir şeyler öğrenirken:

“Ben bunu yapabiliyor muyum?”

sorusunu daha fazla sormaya başlayabilir.

Kardeş de en yakın karşılaştırma noktalarından biri olabilir.

Eğer çocuk sık sık kardeşiyle kıyaslanıyorsa, kendi yeterliliğini değerlendirmek için kardeşine bakabilir.

Bu durumda:

“Kardeşim benden iyi.”

algısı oluştuğunda çocuk kendisini yetersiz hissedebilir.

Bazı çocuklar geri çekilir.

Bazıları ise tam tersine daha fazla yarışır.

Çünkü sürekli yarışmak, bazen yetersizlik hissine karşı geliştirilen bir telafi biçimi olabilir.

Kardeşler Arasında Yarışı Ebeveynler Fark Etmeden Besleyebilir mi?

Bazen evet.

Örneğin:

“Abin bunu senin yaşındayken yapıyordu.”

“Ablan hiç böyle davranmıyor.”

“Bak kardeşin seni geçti.”

“Hanginiz önce bitirecek?”

“Kim daha yüksek aldı?”

gibi cümleler doğrudan yarışmayı başlatabilir.

Ancak ebeveynin karşılaştırma yapmaması tek başına yeterli değildir.

Çocuklar birbirlerini zaten karşılaştırabilir.

Önemli olan aile içinde başarıların çocukların değerini belirleyen tek ölçüt hâline gelmemesidir.

Çocuk:

“Kardeşim benden daha iyi olabilir.”

cümlesini duyduğunda bunu:

“Ben daha az değerliyim.”

şeklinde yorumlamıyorsa rekabet daha kolay tolere edilebilir.

Bazen Çocuk Hep Kazanmak İster Çünkü Kaybetmek Ona Çok Fazla Şey Söyler

Bazı çocuklar için kaybetmek yalnızca oyunun sonucudur.

Bazı çocuklar için ise:

“Ben yapamıyorum.”

“Ben yeterince iyi değilim.”

“Benden daha iyileri var.”

“Beni artık önemsemeyecekler.”

duygularını tetikler.

Bu nedenle çocuk oyunu kaybettiğinde aşırı öfkelenebilir, oyunu bozabilir, kuralları değiştirmek isteyebilir veya oyunu tamamen bırakabilir.

Burada sorun her zaman rekabet sevgisi değildir.

Kaybetmenin çocuk için taşıdığı anlam daha önemlidir.

“Birinci Olmalıyım” Düşüncesinin Altında Neler Olabilir?

Her çocuk için farklı olmakla birlikte bazı ihtimaller şunlar olabilir:

Başarılı olduğunda daha fazla ilgi gördüğünü düşünüyor olabilir.

Kardeşine göre kendisini yetersiz hissediyor olabilir.

Aile içinde sık karşılaştırılıyor olabilir.

Kaybetmeye ilişkin yoğun utanç yaşayabilir.

Hata yaptığında eleştirilmekten çekinebilir.

Kardeşinin başarısını kendi değerine yönelik bir tehdit gibi algılıyor olabilir.

Daha görünür olma ihtiyacı taşıyor olabilir.

Ya da sadece rekabeti gerçekten çok seviyor olabilir.

Burada önemli olan bu ihtimallerin hiçbirini otomatik olarak çocuğa yapıştırmamaktır.

Aynı davranışın farklı çocuklarda farklı anlamları olabilir.

Ebeveynler Ne Yapabilir?

Öncelikle kardeşleri birbirleriyle yarışa sokan cümlelerden mümkün olduğunca kaçınmak yararlı olur.

“Kim daha güzel yaptı?” yerine:

“Sen bunu nasıl yaptın?”

“Sen bunu yaparken ne hissettin?”

“Burada en çok hangi kısmını sevdin?”

gibi sorular sorulabilir.

Çocuğun performansını kardeşinin performansından bağımsız değerlendirmek önemlidir.

“Abi daha iyi yaptı.”

yerine:

“Sen bunu geçen haftaya göre daha farklı yaptın.”

demek, çocuğun dikkatini kardeşten kendisine çevirebilir.

Başarıyı Değil, Çabayı Görmek

“Birinci oldun, harikasın.”

demek yerine bazen:

“Bunun için çok uğraştığını gördüm.”

“Zorlandığın hâlde devam ettin.”

“Denemeye devam etmen dikkatimi çekti.”

gibi ifadeler kullanılabilir.

Bu, çocuğun değerini yalnızca sonuca bağlamamaya yardımcı olabilir.

Kaybettiğinde Hemen Düzeltmeye Çalışmamak

Çocuk kaybettiğinde:

“Boş ver.”

“Önemli değil.”

“Sen zaten daha iyisin.”

demek yetişkin açısından rahatlatıcı olabilir.

Ama çocuk gerçekten üzgünse, duygusunun görülmeye ihtiyacı olabilir.

“Kaybettiğin için çok sinirlendin.”

“Birinci olmayı çok istiyordun.”

“Bunun zor geldiğini görüyorum.”

demek, duyguyu kabul eder.

Ardından:

“Yine de kardeşine vuramazsın.”

veya

“Oyunu bozarak devam edemeyiz.”

gibi sınırlar koyulabilir.

Çocuğun Kardeşinden Ayrı Bir Alanının Olması

Çocukların yalnızca ortak alanları değil, kendilerine ait alanları da olması önemlidir.

Bir çocuk resimde iyiyse diğerinin sporda olması gibi farklılıkları görünür kılmak mümkündür.

Fakat burada:

“Sen kardeşinden daha iyisin.”

demek yerine:

“Senin kendine özgü sevdiğin ve iyi olduğun şeyler var.”

mesajı daha değerlidir.

Amaç kardeşler arasındaki farkı bir üstünlük sıralamasına çevirmek değildir.

Çocuğa “Kardeşinle Yarışma” Demek Neden Yeterli Olmayabilir?

Çünkü çocuk çoğu zaman yarışmanın altında yatan ihtiyacı kendi başına fark edemez.

“Yarışmayı bırak.”

demek davranışı durdurmaya çalışır.

Fakat:

“Sen kardeşinden daha iyi olduğunda kendini nasıl hissediyorsun?”

“Onun başarılı olması seni nasıl etkiliyor?”

“Kardeşin kazandığında aklına ne geliyor?”

gibi sorular çocuğun kendi deneyimini düşünmesine yardımcı olabilir.

Özellikle daha büyük çocuklarla konuşurken:

“Sanki kardeşin kazandığında sen de kaybetmiş gibi hissediyorsun.”

gibi gözlemler işe yarayabilir.

Çocuk:

“Evet, çünkü annem onu daha çok seviyor.”

dediğinde asıl mesele ortaya çıkabilir.

Bu noktada sorun artık yarışmanın kendisi değildir.

Kardeşler Arasındaki Rekabet Ne Zaman Daha Ayrıntılı Değerlendirilmelidir?

Kardeşlerin zaman zaman yarışması gelişimin doğal bir parçası olabilir.

Ancak rekabet;

• neredeyse bütün etkinliklere yayılıyorsa,
• kaybettiğinde yoğun öfke veya uzun süren krizler yaşanıyorsa,
• kardeşine yönelik fiziksel davranışlar artıyorsa,
• kardeşinin başarılarına belirgin biçimde tahammül edemiyorsa,
• sürekli kıyaslanma ihtiyacı duyuyorsa,
• kendi başarılarını küçümsüyor veya “Ben hiçbir şeyi beceremiyorum.” gibi ifadeler kullanıyorsa,
• aile içindeki ilişkileri belirgin biçimde bozuyorsa,

durumun altında yatan duygusal ve gelişimsel dinamiklere daha yakından bakmak yararlı olabilir.

Çocuğum Hep Birinci Olmak İstiyorsa Ne Yapmalıyım?

Belki de ilk adım, “Birinci olmak neden bu kadar önemli?” sorusunu sormaktır.

Çocuğun gerçekten rekabeti sevmesi mümkündür.

Ancak bazen birinci olmak:

“Beni fark edin.”

“Ben de önemliyim.”

“Ben de başarılıyım.”

“Beni kardeşimden daha az sevmiyorsunuz, değil mi?”

gibi daha derin bir ihtiyacın taşıyıcısı olabilir.

Bu nedenle amaç çocuğun rekabet duygusunu tamamen ortadan kaldırmak değildir.

Kazandığında da kaybettiğinde de kendisinin hâlâ değerli olduğunu deneyimleyebilmesini sağlamak daha önemlidir.

Psikolojik Destek Ne Zaman Düşünülebilir?

Kardeşler arasındaki rekabet çocuğun sosyal ilişkilerini, okul yaşamını veya aile içindeki ilişkileri belirgin biçimde etkilemeye başladığında daha ayrıntılı bir değerlendirme düşünülebilir.

Özellikle çocuğun kendi değerini sürekli biçimde kardeşinin başarısıyla ölçmesi, kaybetmeye yoğun ve tekrarlayan tepkiler vermesi, kardeşine yönelik saldırgan davranışların artması veya rekabetin başka ilişkilerde de benzer biçimde ortaya çıkması durumunda çocuğun duygusal ve ilişkisel dünyasına daha yakından bakmak yararlı olabilir.

Bu süreçte yalnızca davranışa değil; çocuğun kendilik algısına, kardeş ilişkisine, ebeveynlerle kurduğu bağa, başarı ve başarısızlığa yüklediği anlama ve aile içindeki etkileşimlere birlikte bakılır.

Bu tür durumlarda Samsun çocuk psikoloğu desteği kapsamında Atakum’da yüz yüze değerlendirme yapılabilir. Türkiye ve yurt dışından aileler için online psikolojik destek seçenekleri de değerlendirilebilir. Randevu almak için benimle iletişime geçebilirsiniz.

Sonuç: Bazen Çocuk Kardeşini Değil, Kendi Yerini Yarıştırır

Bir çocuk kardeşiyle yarıştığında dışarıdan gördüğümüz şey çoğu zaman aynıdır:

“Kim daha iyi?”

Ama çocuğun içinde başka sorular olabilir:

“Kim daha çok seviliyor?”

“Ben burada ne kadar önemliyim?”

“Ben de yeterince iyi miyim?”

“Kardeşim öne çıktığında benim yerim küçülüyor mu?”

Bu nedenle kardeş rekabetini yalnızca engellenmesi gereken bir davranış olarak görmek çocuğun iç dünyasını gözden kaçırabilir.

Bazen çocuk gerçekten kazanmak ister.

Bazen kardeşini geçmek ister.

Bazen de birinci olarak kendisine şu mesajı vermeye çalışır:

“Ben de değerliyim.”

Belki de asıl mesele çocuğun birinci olup olmaması değildir.

Asıl mesele, birinci olmadığı zaman kendisini nasıl gördüğüdür.

Çünkü çocuk zamanla şu deneyimi yaşayabilirse kardeşinin başarısı tehdit olmaktan çıkmaya başlayabilir:

“Kardeşim benden daha iyi bir şey yapabilir ve yine de benim de kendime ait bir değerim olabilir.”

İşte kardeşler arasındaki rekabetin yavaş yavaş oyunun bir parçası hâline gelmesi, fakat çocuğun kendilik değerinin oyunun sonucuna bağlı olmaması burada başlar.

Sıkça Sorulan Sorular

Kardeşler arasında yarışmak normal midir?

Kardeşlerin zaman zaman birbirleriyle kıyaslanması ve rekabet etmesi gelişimin doğal parçalarından biri olabilir. Önemli olan rekabetin ne kadar yoğun olduğu ve çocuğun kaybetme ya da kardeşinin başarısıyla nasıl başa çıktığıdır.

Çocuğum neden hep birinci olmak istiyor?

Çocuğun mizacı ve rekabeti sevmesi etkili olabilir. Bunun yanında başarıya verilen önem, kardeşle yapılan kıyaslamalar, görülme ihtiyacı veya başarısızlığın çocukta yarattığı duygular da rol oynayabilir.

Kardeşlerimi birbirleriyle kıyaslamam doğru mu?

Doğrudan kıyaslamalar rekabeti artırabilir. Çocukların kendi gelişimleri ve güçlü yönleri üzerinden değerlendirilmesi, kardeşlerin değerini bir sıralamaya bağlamamaya yardımcı olabilir.

Çocuğum kardeşi kazandığında çok öfkeleniyor. Ne yapmalıyım?

Öncelikle duyguyu görmek önemlidir: “Kazandığında çok kızdın, birinci olmak istiyordun.” Ardından davranış sınırı net biçimde konulabilir. Öfkenin kabul edilmesi, kardeşe zarar veren davranışların kabul edilmesi anlamına gelmez.

Çocuğum kardeşiyle sürekli yarışıyorsa bu özgüven sorunu mudur?

Tek başına rekabet davranışından böyle bir sonuç çıkarılamaz. Çocuğun gelişimsel dönemi, aile içindeki ilişkiler, okul deneyimi ve rekabetin hangi durumlarda ortaya çıktığı birlikte değerlendirilmelidir.

Ne zaman çocuk psikoloğundan destek alınmalı?

Rekabet yoğun ve sürekli hâle gelmişse, kardeş ilişkisini ciddi biçimde bozuyorsa veya çocuğun kendilik değeri belirgin biçimde başarıya ve kardeşini geçmeye bağlanmış görünüyorsa profesyonel değerlendirme yararlı olabilir.