“Bunu sen yap.”

“Ben yapamıyorum, sen yap.”

“Sen giydir.”

“Sen yedir.”

“Ben tek başıma yapmak istemiyorum.”

Çocuğunuzun yaşına uygun bazı işleri yapabilecek durumda olduğunu bildiğiniz hâlde sürekli sizden yardım istemesi zaman zaman yorucu olabilir. Özellikle aynı şeyleri tekrar tekrar sizin yapmanızı istediğinde, ebeveynin aklına şu sorular gelebilir:

“Acaba çocuğumu fazla mı alıştırdım?”

“Kendi başına yapabileceği şeyleri neden benim yapmamı istiyor?”

“Bunu yapabildiği hâlde neden yapmıyor?”

“Bağımlı bir çocuk mu yetiştiriyorum?”

Oysa çocuğun bir şeyi tek başına yapabilecek kapasiteye sahip olması ile o şeyi her zaman tek başına yapmak istemesi aynı şey değildir.

Bazen çocuk gerçekten yardıma ihtiyaç duyduğu için değil, ebeveyniyle kurduğu ilişkinin verdiği güveni yeniden hissetmek için yardım ister. Bazen başarısız olmaktan çekinir. Bazen kontrolü bırakmak istemez. Bazen de gelişiminin belirli bir döneminde yeniden daha fazla yakınlık arayabilir.

Bu nedenle çocuğun “Sen yap” demesinin arkasındaki ihtiyacı anlamaya çalışmak, yalnızca davranışı değiştirmeye çalışmaktan daha anlamlı olabilir.

Bir Çocuk Neden Yapabileceği Bir Şeyi Ebeveynine Yaptırmak İster?

Çocuğun gelişimi yalnızca yeni beceriler kazanmasından ibaret değildir. Bir yandan bağımsızlaşırken diğer yandan güven duyduğu kişiye yakın kalmaya devam eder.

Bu iki ihtiyaç bazen birbirine zıt gibi görünebilir.

Çocuk bir gün ayakkabısını kendi başına giymek isterken ertesi gün:

“Sen giydir.”

diyebilir.

Bir gün kendi yemeğini yemek isterken başka bir gün:

“Sen yedir.”

diye ısrar edebilir.

Bu durum her zaman bir gerileme anlamına gelmez.

Çocuğun gelişiminde “kendim yapacağım” ile “sen benim için yap” arasında gidip gelmek oldukça anlaşılır bir durumdur.

Çünkü bağımsızlık yalnızca çocuğun kendi başına bir şey yapabilmesiyle değil, gerektiğinde yeniden bir başkasına yaslanabileceğini bilmesiyle de gelişir.

Bağımsızlaşmak, Ebeveyne İhtiyaç Duymamak Demek Değildir

Çocuk büyüdükçe kendi başına yapabildiği şeylerin sayısı artar. Ancak bu, ebeveyne olan duygusal ihtiyacının ortadan kalktığı anlamına gelmez.

Özellikle küçük çocuklarda ebeveyn, çocuğun dünyayı keşfederken geri dönebildiği güvenli bir zemin işlevi görür.

John Bowlby'nin bağlanma yaklaşımında çocuğun güven duyduğu kişinin varlığı, çevreyi keşfetmesini kolaylaştırır. Çocuk kendisini güvende hissettiğinde uzaklaşabilir, deneyebilir, hata yapabilir ve yeniden ebeveynine dönebilir.

Bu açıdan bakıldığında:

“Sen yap.”

bazen yalnızca beceriksizlik ya da isteksizlik değildir.

Bazen:

“Bir süreliğine senin desteğine ihtiyacım var.”

anlamına gelebilir.

Çocuğun bağımsızlığını desteklemek ile onun ihtiyaç duyduğu zamanlarda yanında olmak birbirinin karşıtı değildir.

Winnicott: Çocuk Ne Tamamen Yalnızdır Ne de Sürekli Taşınmalıdır

Donald Winnicott'un gelişim anlayışında çocuğun sağlıklı bir benlik geliştirebilmesi için güvenli bir çevrenin önemli bir yeri vardır.

Çocuğun ilk dönemlerde ebeveynin desteğine yoğun biçimde ihtiyaç duyması, zaman içerisinde bu desteğin içselleştirilmesine ve daha fazla bağımsızlık kazanmasına zemin hazırlar.

Burada önemli olan, ebeveynin çocuğun yerine her şeyi yapması değildir.

Aynı şekilde çocuğu:

“Artık bunu kendin yapmalısın.”

diyerek sürekli kendi başına bırakmak da değildir.

Çocuğun gelişimi çoğu zaman bu iki uç arasında gerçekleşir:

“İstersen kendin deneyebilirsin. İhtiyacın olursa buradayım.”

Bu mesaj çocuğa hem güven hem de hareket alanı sağlar.

“Sen Yap” Bazen Bir Yakınlık İsteği Olabilir

Bazı çocuklar özellikle günün sonunda, okuldan döndüklerinde, kardeş doğduğunda, taşınma gibi değişikliklerde veya yoğun stres yaşadıkları dönemlerde daha fazla ebeveyn desteği isteyebilir.

Burada yalnızca yapılan işe bakmak yeterli olmayabilir.

Çünkü çocuk bazen aslında ayakkabısının bağlanmasını değil, ebeveyninin ilgisini istiyor olabilir.

Yemeğini kendi yiyebileceği hâlde:

“Sen yedir.”

dediğinde aradığı şey yalnızca beslenmek olmayabilir.

Giyinmeyi bildiği hâlde:

“Sen giydir.”

dediğinde aradığı şey yalnızca kıyafetlerinin giydirilmesi olmayabilir.

Çocuğun davranışının altında:

“Benimle biraz ilgilenir misin?”

“Yanımda olduğunu hissedebilir miyim?”

“Biraz daha küçük olsam da beni kabul eder misin?”

gibi dile getirilemeyen ihtiyaçlar bulunabilir.

Elbette her “sen yap” davranışını doğrudan bir duygusal ihtiyaç olarak yorumlamak da doğru değildir. Bazen çocuk gerçekten kolay olanı seçer, bazen alışkanlık geliştirmiştir, bazen sınırları test eder veya bir işi yapmak istemediği için sorumluluğu ebeveyne bırakmaya çalışır.

Önemli olan, davranışı tek bir nedene indirgememektir.

Peki Çocuk Neden Yapabileceği Hâlde Yapmak İstemiyor?

Burada “yapamıyor” ile “yapmak istemiyor” arasındaki ayrım önemlidir.

Bir çocuk bir beceriyi teknik olarak gerçekleştirebilir; fakat o beceriyi gerçekleştirmek için gereken duygusal kapasite her zaman aynı olmayabilir.

Örneğin çocuk:

• hata yapmaktan korkuyor olabilir,
• başarısız olduğunda yoğun hayal kırıklığı yaşayabilir,
• ebeveynin daha hızlı ve daha iyi yaptığını düşünüyor olabilir,
• işi yapmak yerine ebeveynle kurduğu yakınlığı tercih ediyor olabilir,
• yorulmuş veya zihinsel olarak tükenmiş olabilir,
• kardeşle ilgili değişikliklerden etkileniyor olabilir,
• son dönemlerde daha fazla güvence arıyor olabilir.

Dolayısıyla:

“Yapabiliyorsun, neden yapmıyorsun?”

sorusu yetişkin açısından mantıklı görünse de çocuğun yaşadığı deneyimi her zaman açıklamaz.

Çocuğun becerisi ile o beceriyi kullanmaya hazır oluşu aynı şey değildir.

Başarısızlık Korkusu Çocuğun Bağımsızlığını Etkileyebilir

Bazı çocuklar bir şeyi kendi başına denemekten kaçınır çünkü sonucunun nasıl olacağından endişe eder.

“Yanlış yaparsam?”

“Annem kızar mı?”

“Babam beğenir mi?”

“Ben beceremezsem?”

gibi kaygılar, çocuğun deneme davranışını azaltabilir.

Özellikle çocuğun yaptığı küçük hatalar sık sık düzeltiliyor, acele ettiriliyor veya yetişkin tarafından hemen tamamlanıyorsa çocuk zamanla şu mesajı içselleştirebilir:

“Ben tek başıma yaptığımda yeterince iyi olmuyor.”

Bu noktada mesele yalnızca bir işi kendi başına yapıp yapmaması değildir.

Çocuğun zihninde “Ben yapabilirim” duygusunun gelişip gelişmediği önemlidir.

Ebeveyn Her Şeyi Yaptığında Ne Olabilir?

Çocuğun istediği her şeyi onun yerine yapmak kısa vadede işleri kolaylaştırabilir.

Çocuk ağlamaz.

Tartışma çıkmaz.

Zaman kaybedilmez.

Ebeveyn de işi hızlıca tamamlar.

Fakat bu durum sürekli hâle geldiğinde çocuk, kendi becerilerini kullanma fırsatlarını daha az yaşayabilir.

Burada ebeveyni suçlamak doğru değildir.

Özellikle yoğun çalışan, yorgun veya zaman baskısı yaşayan bir ebeveyn için:

“Bırak ben yapayım, geç kalıyoruz.”

demek oldukça anlaşılırdır.

Sorun tek tek böyle anların yaşanması değil, çocuğun ihtiyaç duyduğu bütün alanlarda sürekli olarak ebeveynin onun yerine geçmesidir.

Çocuğun kendi başına deneyebilmesi için zaman zaman yavaşlamaya ve beklemeye ihtiyaç vardır.

Bazen Çocuğun Değil, Ebeveynin Kaygısı Devreye Girer

Çocuğun bağımsızlaşma sürecinde yalnızca çocuğun duygularına değil, ebeveynin duygularına da bakmak gerekir.

Bazı ebeveynler çocuklarının zorlanmasına dayanmakta güçlük çekebilir.

Çocuk ayakkabısını bağlamaya çalışırken:

“Dur, ben yapayım.”

Çocuk yemeğini dökerken:

“Sen beceremezsin, ben yedireyim.”

Çocuk bir şeyi denediğinde:

“Öyle değil, böyle yap.”

denebilir.

Bazen bu yaklaşımın altında çocuğu koruma isteği vardır.

Ancak çocuk için küçük zorluklarla karşılaşmak ve bunların üstesinden gelmeyi deneyimlemek de gelişimin önemli bir parçasıdır.

Çocuğun zorlanmasına izin vermek, onu yalnız bırakmak değildir.

Bazen ebeveynin yapabileceği en önemli şey, çocuğun yerine yapmak yerine yanında kalmaktır.

Çocuğun “Kendim Yapacağım” Demesi Kadar “Sen Yap” Demesi de Gelişimin Bir Parçası Olabilir

Çocuğun gelişiminde özerklik önemli bir kazanımdır.

Erik Erikson'un psikososyal gelişim yaklaşımında özellikle erken çocukluk döneminde özerklik ile kuşku ve utanç arasındaki gelişimsel gerilimden söz edilir.

Çocuğun:

“Ben yapacağım.”

diyebilmesi önemlidir.

Ama bunun kadar:

“Yapamadım, bana yardım eder misin?”

diyebilmesi de önemlidir.

Sağlıklı bağımsızlık, hiçbir şeye ihtiyaç duymamak değildir.

Çocuk zamanla şunu öğrenmeye başlar:

“Bazı şeyleri kendim yapabilirim. Bazı şeylerde yardıma ihtiyacım olabilir. Yardım istemem, yetersiz olduğum anlamına gelmez.”

Bu düşüncenin gelişmesi, yalnızca çocuğun günlük becerileri açısından değil, ileride yardım isteme, ilişki kurma ve kendi sınırlarını tanıma açısından da önemlidir.

Ebeveynler Ne Yapabilir?

Çocuğun sürekli sizin yapmanızı istemesi karşısında her şeyi bir anda değiştirmek yerine, davranışın arkasındaki ihtiyacı anlamaya çalışmak daha işlevsel olabilir.

1. Önce gerçekten neye ihtiyacı olduğunu anlamaya çalışın

“Bunu yapamıyor musun, yoksa benim yapmamı mı istiyorsun?” diye sormak yerine:

“Bugün bunu benim yapmamı istemenin bir nedeni var mı?”

gibi daha açık bir yaklaşım deneyebilirsiniz.

Bazen çocuk nedenini kendisi de bilmiyor olabilir. Bu durumda hemen cevap vermesini beklemeyin.

2. Yapabileceği kısmı ona bırakın

Her şeyi çocuğun üzerine bırakmak yerine küçük bir bölümünü kendisinin yapmasını isteyebilirsiniz.

Örneğin:

“Kazağını ben çıkarayım, kollarını sen çıkar.”

gibi ara çözümler çocuğun bağımsızlığını destekleyebilir.

3. Yardım istemesini reddetmeyin, fakat onun yerine tamamen geçmeyin

“Ben yapamam” dediğinde:

“İstersen ilk kısmını birlikte yapalım, sonra sen devam et.”

demek çocuğa hem destek hem de sorumluluk verebilir.

4. Hatalarına hemen müdahale etmeyin

Çocuk bir işi sizin yaptığınız kadar düzgün yapmayabilir.

Ama gelişim açısından bazen önemli olan sonucun kusursuz olması değil, çocuğun denemiş olmasıdır.

5. Kendi kaygınızı da fark edin

Çocuğun zorlanmasına tahammül etmek bazen ebeveyn için çocuğun kendisinden daha zor olabilir.

“Çocuğum başarısız olursa ne hissederim?”

“Onun zorlanmasına neden hemen müdahale ediyorum?”

“Onun yardıma ihtiyaç duymasını kendi yetersizliğim gibi mi algılıyorum?”

gibi sorular ebeveynin kendi tutumunu anlamasına yardımcı olabilir.

Ne Zaman Üzerinde Daha Fazla Durmak Gerekebilir?

Çocuğun zaman zaman ebeveyninden yardım istemesi tek başına bir sorun değildir.

Ancak çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine göre beklenen becerileri uzun süre boyunca kullanmaması, bağımsızlaşma girişimlerinden yoğun biçimde kaçınması veya bu durumun okul, sosyal yaşam ve günlük işlevselliğini belirgin biçimde etkilemesi halinde daha yakından değerlendirmek gerekebilir.

Özellikle davranış ani bir değişiklik olarak ortaya çıktıysa; ailede önemli bir değişiklik, kardeş doğumu, okul değişikliği, kayıp, yoğun stres veya başka bir yaşam olayı sonrasında başladıysa çocuğun davranışını yalnızca “şımarıklık” ya da “alışkanlık” olarak değerlendirmemek önemlidir.

Çünkü bazen çocuk davranışıyla henüz kelimelere dökemediği bir şeyi anlatıyor olabilir.

Psikolojik Destek Ne Zaman Düşünülebilir?

Çocuğun sürekli olarak ebeveyninin yardımına ihtiyaç duyması tek başına psikolojik bir problem olduğu anlamına gelmez. Çocuğun yaşı, gelişim dönemi, aile içindeki ilişkiler, davranışın ne zaman başladığı ve başka hangi davranışlarla birlikte görüldüğü önemlidir.

Ancak çocuğun bağımsızlaşmakta belirgin biçimde zorlandığı, yoğun kaygı yaşadığı, günlük yaşam becerilerinde gerileme görüldüğü veya ebeveyn-çocuk ilişkisinde bu durumun sürekli çatışmaya dönüştüğü durumlarda profesyonel değerlendirme yararlı olabilir.

Bu değerlendirmede yalnızca çocuğun davranışına değil, çocuğun ihtiyaçları, ebeveyn-çocuk ilişkisi ve aile içindeki etkileşim biçimlerine birlikte bakmak önemlidir.

Samsun’da çocuk psikoloğu desteği arayan ebeveynler için Atakum’da yüz yüze; Türkiye ve yurt dışından ise online psikolojik destek seçenekleriyle değerlendirme yapılabilir. Çocuğun yaşadığı güçlüğün altında ne olduğunu birlikte anlamak ve çocuğun gelişimini destekleyen bir yol oluşturmak için randevu almak üzere benimle iletişime geçebilirsiniz.

Sonuç: Çocuğun Kendi Başına Yapabilmesi Kadar, Gerektiğinde Size Yaslanabilmesi de Önemlidir

Bir çocuğun her şeyi kendi başına yapmasını beklemek, bağımsızlığı yanlış anlamamıza neden olabilir.

Çocuk bazen:

“Ben kendim yapacağım.”

der.

Bazen:

“Sen yap.”

der.

Bazen de aynı gün içerisinde ikisini birden söyler.

Bu çelişki aslında gelişimin kendisine ait olabilir.

Çocuk büyürken bir yandan kendi ayakları üzerinde durmayı öğrenirken, diğer yandan ihtiyaç duyduğunda güvenli bir yere dönebilmeye ihtiyaç duyar.

Bu nedenle amaç çocuğu mümkün olduğunca erken bağımsızlaştırmak değil; kendi başına deneyebileceği bir alan ile gerektiğinde yaslanabileceği güvenli bir ilişki arasında denge kurabilmektir.

Belki de çocuğun “Sen yap.” dediği her anı değiştirilmesi gereken bir davranış olarak görmek yerine, bazen şu soruyu sormak daha anlamlıdır:

“Şu anda gerçekten yapamıyor mu, yoksa birazlığına benim yanımda olmama mı ihtiyaç duyuyor?”

Bu sorunun cevabı, çocuğun davranışına nasıl yaklaşacağımızı da değiştirebilir.

Sık Sorulan Sorular

Çocuğum her şeyi benim yapmamı istiyor, bu normal mi?

Çocuğun yaşına ve gelişim düzeyine bağlı olarak belirli dönemlerde ebeveyninden daha fazla yardım istemesi normal olabilir. Davranışın ne kadar sürdüğü, hangi durumlarda ortaya çıktığı ve çocuğun diğer gelişim alanlarıyla birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Çocuğum yapabildiği hâlde neden kendi başına yapmak istemiyor?

Bunun tek bir nedeni yoktur. Yakınlık ihtiyacı, yorgunluk, başarısızlık korkusu, alışkanlık, dikkat çekme isteği veya bir sorumluluğu üstlenmek istememe gibi farklı nedenler söz konusu olabilir.

Çocuğumun yerine her şeyi yapmak doğru mu?

Sürekli olarak çocuğun yerine yapmak, onun kendi becerilerini kullanma ve deneme fırsatlarını azaltabilir. Ancak ihtiyaç duyduğu zamanlarda destek olmak da sağlıklı gelişimin bir parçasıdır. Burada amaç, yardım etmek ile çocuğun yerine geçmek arasındaki farkı gözetmektir.

Çocuğumu kendi işlerini yapmaya nasıl teşvik edebilirim?

Çocuğu zorlamak yerine küçük sorumluluklar vermek, yeterli zaman tanımak, denemelerine izin vermek ve gerektiğinde kısmi yardım sunmak daha destekleyici olabilir.

Çocuğum birdenbire yeniden her şeyi benim yapmamı istemeye başladı. Ne yapmalıyım?

Öncelikle davranışın ne zaman başladığına bakmak önemlidir. Okul, kardeş, taşınma, aile içindeki değişiklikler veya başka stres kaynakları sonrasında ortaya çıktıysa çocuğun bu değişime nasıl tepki verdiğini anlamaya çalışmak gerekir.